Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định
Phát biểu tại Hội thảo Bán dẫn Việt Nam - Nhật Bản 2026 (VJSS), Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định chỉ ra sự bổ trợ về lợi thế giữa hai nền kinh tế. Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, đặc biệt trong vật liệu bán dẫn, thiết bị chế tạo, sản xuất chính xác và kiểm soát chất lượng. Trong khi đó, Việt Nam sở hữu lực lượng lao động trẻ, nền sản xuất điện tử đang phát triển và quyết tâm thúc đẩy ngành bán dẫn.
Từ lợi thế bổ trợ đến một chương trình hợp tác dài hạn về bán dẫn
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, đây không chỉ là câu chuyện đào tạo kỹ sư mà còn là nền tảng để thúc đẩy nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và từng bước đưa doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu.
Quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản tạo nền tảng thuận lợi để hai bên mở rộng hợp tác trong lĩnh vực này. Điểm đáng chú ý là hợp tác không nên dừng ở việc đưa người Việt Nam sang học tập hay thu hút doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư, mà cần hình thành một hệ sinh thái liên kết giữa đào tạo - nghiên cứu - doanh nghiệp - sản xuất.
Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với đặc thù của ngành bán dẫn, nơi năng lực cạnh tranh phụ thuộc lớn vào chất lượng nhân lực, trình độ nghiên cứu và khả năng chuyển hóa tri thức thành sản phẩm.
Không chỉ đào tạo kỹ sư, mà phải đào tạo theo nhu cầu chuỗi giá trị bán dẫn
Một trong những đề xuất đáng chú ý của Thứ trưởng Lê Xuân Định là xây dựng chương trình hợp tác dài hạn về đào tạo nhân lực bán dẫn theo chuẩn quốc tế, mở rộng liên kết đào tạo sau đại học, trao đổi giảng viên và tăng cơ hội thực tập tại doanh nghiệp.
Điều này cho thấy yêu cầu đối với nhân lực bán dẫn không đơn thuần là tăng số lượng. Vấn đề quan trọng hơn là đào tạo đúng năng lực mà doanh nghiệp và chuỗi cung ứng cần.
Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên cho ngành bán dẫn đến năm 2030. Tuy nhiên, bài toán chất lượng, cơ sở thực hành và đội ngũ giảng viên vẫn là những vấn đề cần giải quyết.
Vì vậy, hợp tác với Nhật Bản có thể tạo thêm một "cầu nối" quan trọng, sinh viên được tiếp cận công nghệ và môi trường sản xuất thực tế; giảng viên có cơ hội trao đổi chuyên môn; còn doanh nghiệp có thể tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo.
Hội thảo có hơn 150 đại biểu, bao gồm các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý và các tổ chức đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực bán dẫn từ Việt Nam, Nhật Bản.
Từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm thương mại
Một điểm quan trọng khác là thúc đẩy nghiên cứu chung gắn với sản phẩm chiến lược, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và phòng thí nghiệm chung. Đây là bước chuyển từ hợp tác đào tạo sang hợp tác tạo ra năng lực công nghệ.
Trong bán dẫn, khoảng cách từ một công trình nghiên cứu đến sản phẩm thương mại rất lớn. Nếu trường đại học và viện nghiên cứu chỉ tạo ra các kết quả khoa học mà thiếu doanh nghiệp tiếp nhận, công nghệ khó đi vào sản xuất. Ngược lại, doanh nghiệp nếu chỉ sử dụng công nghệ nhập khẩu sẽ khó hình thành năng lực tự chủ dài hạn.
Bởi vậy, đề xuất xây dựng cơ chế rõ ràng về sở hữu trí tuệ và chuyển giao công nghệ có ý nghĩa đặc biệt. Khi quyền lợi của nhà khoa học, trường đại học, doanh nghiệp và nhà đầu tư được xác định rõ, kết quả nghiên cứu mới có điều kiện đi tiếp đến khâu thử nghiệm, sản xuất và thương mại hóa.
Định hướng này cũng tương đồng với những chương trình hợp tác khoa học - công nghệ Việt Nam - Nhật Bản đang được thúc đẩy. Trong tháng 9/2026, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho biết Chương trình Nexus giữa Việt Nam và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST) đang hướng tới đồng tài trợ nghiên cứu trong các lĩnh vực như thiết kế, vật liệu, công nghệ hỗ trợ và sản xuất bán dẫn.
Đầu tư phải đi cùng chuyển giao và phát triển doanh nghiệp Việt
Hợp tác bán dẫn cũng không thể chỉ được đo bằng số lượng dự án đầu tư. Việt Nam mong muốn thu hút đầu tư có chất lượng từ doanh nghiệp Nhật Bản, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng. Đây là điểm then chốt để biến dòng vốn đầu tư thành năng lực sản xuất trong nước.
Nếu doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư vào Việt Nam nhưng chuỗi cung ứng chủ yếu vẫn nằm bên ngoài, tác động lan tỏa về công nghệ và năng lực doanh nghiệp nội địa sẽ hạn chế. Ngược lại, nếu các doanh nghiệp Việt Nam có thể trở thành nhà cung ứng linh kiện, vật liệu, thiết bị, dịch vụ kỹ thuật hoặc tham gia các công đoạn có giá trị gia tăng cao, hệ sinh thái bán dẫn trong nước sẽ được củng cố.
Do đó, đào tạo nhân lực và thu hút đầu tư cần được thiết kế như hai vế của cùng một chiến lược. Doanh nghiệp phải tham gia vào đào tạo; nhà trường phải gắn với nhu cầu sản xuất; nghiên cứu phải hướng tới bài toán công nghệ cụ thể.
Nâng cao giá trị hợp tác
Tại sự kiện, PGS.TS. Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, VJU hướng tới trở thành trung tâm kết nối Việt - Nhật về đào tạo và nghiên cứu trong lĩnh vực bán dẫn, quy tụ các viện nghiên cứu, nhà khoa học và doanh nghiệp từ hai quốc gia.
Lãnh đạo VNU cho biết, Đại học đang xây dựng Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ Thiết kế, Chế tạo và Kiểm thử Vi mạch tích hợp, đóng vai trò là nền tảng dùng chung cho đào tạo, nghiên cứu và hợp tác về bán dẫn. Thông qua VJU, các đối tác Nhật Bản có thể tham gia vào hệ sinh thái, hợp tác với Việt Nam trong các hoạt động nghiên cứu chung, phát triển công nghệ và thành lập các phòng thí nghiệm bán dẫn.
Theo Đại sứ Nhật Bản Ito Naoki, việc cùng phát triển nguồn nhân lực sẽ có giá trị với tương lai ngành bán dẫn của cả hai bên. "Cần các cơ sở nghiên cứu tiên tiến, trang thiết bị phù hợp, khả năng tiếp cận tri thức cũng như cơ hội hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp hai quốc gia", ông Ito Naoki nói tại sự kiện.
Đây là lần thứ hai VJSS được tổ chức, tiếp nối hội thảo đầu tiên tại Osaka, Nhật Bản cuối năm ngoái. Hội thảo có hơn 150 đại biểu, bao gồm các nhà khoa học, chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ, cơ quan quản lý và các tổ chức đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực bán dẫn từ Việt Nam, Nhật Bản. Sự kiện do Trường Đại học Việt Nhật (VJU) - Đại học Quốc gia Hà Nội và Hội Trí thức Việt Nam tại Nhật Bản đồng tổ chức, là diễn đàn kết nối và trao đổi chuyên môn giữa các đơn vị đào tạo, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp trong lĩnh vực bán dẫn giữa hai nước.
