Phát triển nền công nghiệp dữ liệu, thị trường dữ liệu dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Nếu trước đây các yếu tố phát triển thường được nhìn nhận chủ yếu qua vốn, lao động, tài nguyên thiên nhiên hay hạ tầng vật chất, thì nay dữ liệu đang ngày càng đóng vai trò như một dạng “hạ tầng mềm” của nền kinh tế hiện đại. 

Quốc gia nào tổ chức được hệ sinh thái dữ liệu hiệu quả, bảo đảm minh bạch, an toàn và khả năng khai thác có trách nhiệm, quốc gia đó sẽ có lợi thế rõ rệt trong đổi mới sáng tạo, phát triển doanh nghiệp công nghệ, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh. Vì thế, phát triển nền công nghiệp dữ liệu, thị trường dữ liệu không chỉ là một xu thế công nghệ, mà còn là yêu cầu phát triển mang tính chiến lược.

Tinh thần này được nhấn mạnh rõ trong Thông báo số 20-TB/CQTTBCĐ về Kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Phiên họp lần thứ nhất năm 2026 của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, yêu cầu các cấp, các ngành xác định rõ dữ liệu là tài sản quốc gia, là nguồn lực của đất nước; đồng thời khuyến khích phát triển nền công nghiệp dữ liệu, thị trường dữ liệu. 

Đây là một định hướng quan trọng, cho thấy tư duy phát triển đang dịch chuyển mạnh từ “số hóa để quản lý” sang “quản trị và khai thác dữ liệu để tạo ra giá trị mới”, từ việc coi dữ liệu là đầu vào hành chính sang coi dữ liệu là nền tảng của đổi mới sáng tạo, của mô hình kinh doanh mới và của phát triển bền vững.

Minh bạch dữ liệu hướng tới hình thành thị trường dữ liệu

Trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW đang được triển khai mạnh mẽ, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đứng trước cơ hội phát triển mới gắn với kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số. Để tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế, chuỗi cung ứng toàn cầu và các dòng vốn xanh, doanh nghiệp không chỉ cần công nghệ hay ý tưởng sáng tạo, mà còn phải chứng minh được tính minh bạch của dữ liệu trong toàn bộ chuỗi giá trị sản phẩm.

Câu chuyện phát triển dữ liệu không chỉ dừng lại ở việc xây dựng các cơ sở dữ liệu hay mở rộng ứng dụng số. Vấn đề quan trọng hơn là phải hình thành được một nền công nghiệp dữ liệu thực sự, nơi dữ liệu được tạo lập, thu thập, chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ, bảo vệ và khai thác theo những chuẩn mực thống nhất để tạo ra sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh và giá trị gia tăng mới. Cùng với đó là từng bước hình thành thị trường dữ liệu, nơi dữ liệu không chỉ được lưu trữ mà còn được chuyển hóa thành nguồn lực cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, điều hành, đầu tư và thương mại.

Thực tế cho thấy, một trong những nguyên nhân dẫn tới khủng hoảng niềm tin trong nhiều chuỗi cung ứng hiện nay là hệ thống dữ liệu thiếu đồng bộ, khó xác thực và dễ bị can thiệp. 

Khi thông tin về nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất, vận chuyển, tiêu hao năng lượng, phát thải hay phân phối không được ghi nhận đầy đủ và minh bạch, doanh nghiệp rất khó chứng minh chất lượng sản phẩm, khó xác lập uy tín thương hiệu và càng khó đáp ứng các yêu cầu ngày càng chặt chẽ về môi trường, xã hội và quản trị. Điều này đặc biệt rõ ở các lĩnh vực nông nghiệp, thực phẩm, sản phẩm OCOP, đặc sản địa phương, hàng hóa chế biến hay các mô hình kinh doanh xanh đang hướng tới những thị trường có tiêu chuẩn cao về môi trường, xã hội và quản trị (ESG).

Đó cũng là lý do những công nghệ như blockchain, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và Internet vạn vật đang được xem là lực đỡ quan trọng cho công nghiệp dữ liệu. Trong đó, blockchain ngày càng được nhìn nhận không chỉ là một công nghệ mới nổi, mà là “hạ tầng niềm tin” của nền kinh tế số. Với đặc tính lưu trữ bất biến, minh bạch và có thể kiểm chứng, blockchain cho phép ghi nhận toàn bộ quá trình sản xuất và lưu thông của sản phẩm, giúp doanh nghiệp xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc đáng tin cậy, nâng cao uy tín thương hiệu và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường.

Tuy nhiên, công nghệ không thể tự mình giải quyết toàn bộ bài toán nếu dữ liệu đầu vào không chuẩn hóa, không đầy đủ và không được quản trị tốt. Vấn đề cốt lõi vẫn là phải xây dựng được hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, nơi dữ liệu được tạo lập theo chuẩn chung, được quản trị chặt chẽ, được liên thông hợp lý và được khai thác có trách nhiệm. Công nghệ là công cụ, còn nền tảng của niềm tin vẫn là chất lượng dữ liệu và cơ chế quản trị dữ liệu.

Từ góc độ đó, phát triển nền công nghiệp dữ liệu cũng chính là mở rộng không gian cho các doanh nghiệp công nghệ, startup và mô hình đổi mới sáng tạo dựa trên dữ liệu. 

Khi dữ liệu được tổ chức tốt, nó không chỉ phục vụ quản lý nội bộ mà còn có thể trở thành nguyên liệu cho các sản phẩm và dịch vụ mới: Từ nền tảng truy xuất nguồn gốc, hệ thống phân tích chuỗi cung ứng, giải pháp đánh giá phát thải, mô hình chấm điểm xanh, công cụ thẩm định ESG, cho tới các dịch vụ dữ liệu phục vụ tài chính xanh, bảo hiểm, logistics, thương mại điện tử và nghiên cứu thị trường. Khi đó, dữ liệu không còn là “phần phụ trợ” của nền kinh tế số, mà trở thành một ngành công nghiệp mới với giá trị gia tăng lớn.

Đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, nhất là startup xanh, dữ liệu minh bạch còn là chìa khóa để tiếp cận vốn xanh. Nhiều doanh nghiệp hiện nay có sản phẩm tốt, ý tưởng tốt, mô hình kinh doanh có tiềm năng nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc gọi vốn hoặc tham gia các chương trình hỗ trợ tài chính xanh vì không chứng minh được đầy đủ tác động môi trường và xã hội của mình. Trong bối cảnh đó, dữ liệu chính là “hộ chiếu” mới. Chỉ khi doanh nghiệp có khả năng ghi nhận, đo lường và công bố dữ liệu về sử dụng nguyên liệu, tiêu hao năng lượng, phát thải, tái chế, tác động xã hội và quản trị chuỗi cung ứng một cách minh bạch, doanh nghiệp mới có thể đối thoại bình đẳng với nhà đầu tư, tổ chức tín dụng và đối tác quốc tế.

Chỉ trong một năm, 10 đạo luật quan trọng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được trình Quốc hội thông qua. Hệ thống chính sách, pháp luật từng bước được hoàn thiện, tạo hành lang thuận lợi cho khởi nghiệp sáng tạo gắn với tăng trưởng xanh, trong đó có các quy định về quỹ đầu tư mạo hiểm. 

Đáng chú ý, Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2026) được kỳ vọng sẽ thiết lập khung đánh giá rủi ro mới cho các dự án công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua đó hỗ trợ các tổ chức tín dụng và quỹ đầu tư thẩm định hiệu quả, minh bạch hơn các dự án số gắn với tài chính xanh.

Vì vậy, phát triển nền công nghiệp dữ liệu và thị trường dữ liệu không chỉ tạo thêm động lực kinh tế, mà còn góp phần nâng chất lượng quản trị doanh nghiệp, nâng chuẩn minh bạch thị trường và bảo đảm tính thực chất của chuyển đổi xanh.

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là lực đỡ của công nghiệp dữ liệu

Nền công nghiệp dữ liệu muốn hình thành và phát triển bền vững thì không thể thiếu lực đỡ từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Từ hạ tầng lưu trữ, kết nối, tính toán, đến các công cụ phân tích, xác thực, bảo mật, chia sẻ và khai thác dữ liệu, tất cả đều cần một hệ sinh thái công nghệ đủ mạnh. 

Đó cũng là lý do Chiến lược dữ liệu đến năm 2030 của Bộ Khoa học và Công nghệ đặt mục tiêu phát triển toàn diện hệ sinh thái dữ liệu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo hướng đồng bộ, thống nhất, minh bạch, an toàn và hiệu quả; biến dữ liệu thành nguồn lực chiến lược được quản lý, chia sẻ và khai thác hiệu quả, an toàn, minh bạch và có trách nhiệm.

Định hướng này có ý nghĩa rất lớn bởi dữ liệu khoa học, dữ liệu công nghệ, dữ liệu đổi mới sáng tạo và dữ liệu sở hữu trí tuệ chính là một phần quan trọng của nền tảng tri thức số hóa. Khi những dữ liệu này được số hóa, chuẩn hóa, liên thông và mở ở mức phù hợp, năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ, thương mại hóa kết quả nghiên cứu và hình thành doanh nghiệp đổi mới sáng tạo sẽ được nâng lên đáng kể. Nói cách khác, khoa học và công nghệ không chỉ tạo ra sản phẩm mới, mà còn tạo ra dữ liệu mới; còn đổi mới sáng tạo chính là quá trình biến dữ liệu ấy thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị gia tăng cho nền kinh tế.

Muốn phát triển thị trường dữ liệu, điều kiện tiên quyết là phải xây dựng được niềm tin dữ liệu. Niềm tin đó không đến từ tuyên bố, mà đến từ việc dữ liệu phải đúng, đủ, sạch, sống; được quản trị minh bạch; có khả năng kiểm chứng; được bảo vệ an toàn; và được sử dụng đúng mục đích.

Trong Thông báo Kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Phiên họp lần thứ nhất năm 2026 của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số chỉ rõ “công tác bảo vệ dữ liệu, phải xác định rõ dữ liệu là tài sản quốc gia, là nguồn lực của đất nước. Nền công nghiệp dữ liệu, thị trường dữ liệu cần được khuyến khích phát triển. Phải khẩn trương xây dựng được hệ thống sản phẩm và bộ tiêu chuẩn quốc gia về bảo vệ dữ liệu.”

Thông báo cũng đặt ra yêu cầu có giải pháp tổng thể để khắc phục những bất cập về nhận thức, nhân lực, ngân sách đầu tư, tiêu chuẩn, quy trình, công nghệ, môi trường pháp lý và hợp tác quốc tế. Dữ liệu càng có giá trị thì càng phải được bảo vệ nghiêm ngặt. Thị trường dữ liệu càng mở rộng thì yêu cầu về kỷ luật thực thi, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, an toàn thông tin và trách nhiệm giải trình càng phải cao hơn.

Một yếu tố rất quan trọng khác là nguồn nhân lực. Công nghiệp dữ liệu không thể phát triển nếu thiếu đội ngũ chuyên gia về khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, an ninh mạng, công nghệ nền tảng và quản trị dữ liệu. Bởi vậy, yêu cầu đào tạo, thu hút và sử dụng hiệu quả đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học trong các lĩnh vực này không chỉ là một nhiệm vụ nhân sự, mà là một điều kiện phát triển. 

Cùng với đó, việc phổ cập kỹ năng số cho người dân, cho cộng đồng doanh nghiệp, cho cán bộ quản lý cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi chỉ khi toàn xã hội có năng lực tạo lập, sử dụng và bảo vệ dữ liệu, thị trường dữ liệu mới có thể vận hành lành mạnh và bền vững.

Trong kỷ nguyên số, lợi thế cạnh tranh không còn chỉ nằm ở quy mô vốn, chi phí thấp hay nguồn lực truyền thống, mà ngày càng nằm ở khả năng tạo dựng niềm tin bằng dữ liệu. Doanh nghiệp nào có thể chứng minh dữ liệu đáng tin cậy, truy xuất được, đo lường được và gắn với trách nhiệm môi trường - xã hội, doanh nghiệp đó sẽ có lợi thế lớn hơn trong tiếp cận thị trường, huy động vốn và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối với Việt Nam, phát triển nền công nghiệp dữ liệu, thị trường dữ liệu dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ mở ra không gian phát triển mới cho doanh nghiệp công nghệ, startup và kinh tế xanh, mà còn tạo nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. 

Khi dữ liệu được quản lý tốt, chia sẻ hiệu quả, khai thác có trách nhiệm và bảo vệ an toàn, dữ liệu sẽ thực sự trở thành tài sản quốc gia, trở thành nguồn lực phát triển mới và là bệ phóng cho một nền kinh tế số phát triển bền vững.