Đột phá bắt đầu từ con người
Theo dự báo của Hiệp hội Công nghiệp bán dẫn Đông Nam Á (SEMI SEA), thị trường bán dẫn Việt Nam có thể tăng trưởng hơn 6% trong giai đoạn 2022-2027. Theo Tổ chức Số liệu thương mại chất bán dẫn toàn cầu (WSTS), thị trường bán dẫn toàn cầu dự kiến tăng trưởng 13,1% trong năm 2024, đạt kỷ lục 588,36 tỷ USD và sẽ tăng lên 990 tỷ USD vào năm 2030.
Tại Việt Nam, ngành công nghiệp bán dẫn vẫn còn khá mới mẻ, chủ yếu thực hiện khâu thiết kế, kiểm thử và đóng gói chip, chưa có nhà máy chế tạo quy mô lớn. Thời gian qua, Việt Nam liên tục đón nhận các dự án có vốn đầu tư lớn từ những tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Intel, Samsung, Amkor, Hana Micron... Đã có hơn 50 doanh nghiệp quốc tế tham gia thị trường, tiêu biểu như Intel, Amkor, Hana Micron (đóng gói, kiểm thử); Marvell, Synopsys, Cadence (thiết kế chip)... Bên cạnh đó, các doanh nghiệp trong nước như Viettel, FPT, VNChip… cũng đã tham gia. Việt Nam đang dồn sức cho ngành công nghệ bán dẫn, được coi là "xương sống" của kinh tế số với trọng tâm là phát triển nguồn nhân lực.
Tập trung phát triển nguồn nhân lực bán dẫn.
Hiện nay, Việt Nam đã thu hút hơn 50 doanh nghiệp tham gia vào lĩnh vực bán dẫn, với khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế cùng hàng chục nghìn lao động trong các khâu đóng gói, kiểm thử. Tổng vốn đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực này đã vượt 14 tỷ USD, cho thấy sức hút ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, so với nhu cầu phát triển, nguồn nhân lực vẫn là "điểm nghẽn" lớn nhất.
Trên tinh thần Nghị quyết 57, việc phát triển nguồn nhân lực bán dẫn không chỉ dừng ở mở rộng quy mô đào tạo, mà được xác định là "đột phá của đột phá". Mục tiêu đến năm 2030 đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư bán dẫn thể hiện rõ quyết tâm xây dựng một lực lượng nhân lực đủ lớn, đủ mạnh để tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Cấu trúc nhân lực được định hình khá rõ: khoảng 15.000 kỹ sư thiết kế vi mạch, 35.000 nhân lực cho sản xuất, đóng gói, kiểm thử, cùng với đội ngũ chuyên gia trí tuệ nhân tạo và giảng viên chất lượng cao. Đây không chỉ là bài toán số lượng, mà là chiến lược phát triển toàn diện, hướng tới làm chủ công nghệ lõi.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường vẫn còn đáng kể. Mỗi năm có khoảng 134.000 sinh viên khối kỹ thuật, nhưng chỉ khoảng 6.000 người liên quan trực tiếp đến vi mạch. Điều đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi căn bản cách tiếp cận đào tạo.
Trong xu thế đó, mô hình đào tạo gắn với doanh nghiệp đang trở thành hướng đi tất yếu. Các chương trình đào tạo được thiết kế theo nhu cầu thực tế, với sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp ngay từ đầu. Theo đại diện một trung tâm đào tạo kỹ thuật, mỗi năm đơn vị này có thể đào tạo từ 500-700 học viên, với tỷ lệ được tuyển dụng sau đào tạo lên tới hơn 90%. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình "đặt hàng" nhân lực.
Ở góc độ cơ sở đào tạo, nhiều trường đại học đã chủ động đổi mới chương trình theo hướng gắn với thực tiễn. Khi triển khai ngành thiết kế vi mạch, việc hợp tác với doanh nghiệp được đưa vào ngay trong quá trình đào tạo, giúp sinh viên tiếp cận sớm với môi trường làm việc và yêu cầu công việc thực tế. Nhờ đó, khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động từng bước được thu hẹp.
Song song với chất lượng, quy mô đào tạo cũng được mở rộng nhanh chóng. Có cơ sở đào tạo đã nâng chỉ tiêu tuyển sinh lên hơn 2.000 sinh viên mỗi năm, trong đó hơn một nửa thuộc các lĩnh vực trực tiếp liên quan đến bán dẫn. Cùng với khoảng 35 cơ sở giáo dục đại học đang tham gia đào tạo, nguồn cung nhân lực cho ngành đang dần được cải thiện cả về số lượng và chất lượng.
Gỡ "nút thắt" cho nhân lực ngành bán dẫn
Thực hiện Nghị quyết 57, Bộ KH&CN đã chủ động xây dựng và triển khai Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, tầm nhìn 2050, với cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ. Thời gian qua, Bộ KH&CN đã chủ động nghiên cứu, lên kế hoạch thực hiện các nhiệm vụ, giải pháp thuộc trách nhiệm của Bộ trong việc thực hiện Chiến lược đến năm 2030. Theo đó, 5 nhóm nhiệm vụ cụ thể bao gồm: Phát triển chip chuyên dụng; phát triển công nghiệp điện tử song hành, là đầu ra cho công nghiệp bán dẫn; phát triển nguồn nhân lực và thu hút nhân tài trong lĩnh vực bán dẫn; thu hút đầu tư nước ngoài có điều kiện trong lĩnh vực bán dẫn; những nhiệm vụ và giải pháp khác. Trong đó, phát triển nguồn nhân lực được xác định là một trong những trụ cột xuyên suốt, gắn với phát triển công nghệ, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp.
Ngành bán dẫn trở thành động lực phát triển kinh tế.
Không chỉ dừng ở hoạch định chính sách, Bộ KH&CN còn đóng vai trò điều phối, kết nối hệ sinh thái "Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp", thúc đẩy hợp tác công - tư và tăng cường liên kết quốc tế. Từ đó, hình thành một hệ sinh thái phát triển bán dẫn mang tính toàn diện, trong đó nhân lực không còn là điểm nghẽn, mà trở thành lợi thế cạnh tranh.
Trong bối cảnh nhiều quốc gia đang đẩy mạnh đầu tư hàng chục tỷ USD để giành lợi thế trong ngành bán dẫn, việc Việt Nam xác định đúng "điểm đột phá" phát triển nguồn nhân lực chính là bước đi chiến lược. Đây cũng là minh chứng rõ nét cho cách tiếp cận của Nghị quyết 57: lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chủ yếu, trong đó con người là trung tâm.
Từ những định hướng chính sách đến các mô hình đào tạo cụ thể, một hệ sinh thái nhân lực bán dẫn đang dần hình thành. Sự hội tụ của chính sách đúng, đào tạo trúng và doanh nghiệp đồng hành sẽ là nền tảng để Việt Nam từng bước nâng cao vị thế, tiến tới làm chủ công nghệ.
