Lúa gạo màu Tả Cù Hồng, Chằm Dạo và Tẻ đỏ Hà Nhì là những giống lúa địa phương có nhiều đặc tính nổi trội như khả năng chịu hạn, sinh trưởng, phát triển tốt, chất lượng gạo khá, ăn dẻo, đậm và có khả năng chống chịu sâu bệnh. Tuy nhiên, do người dân chủ yếu tự để giống và canh tác theo kinh nghiệm truyền thống, các giống có nguy cơ bị thoái hóa, không đồng nhất, năng suất và chất lượng giảm.
Từ thực tế đó, năm 2019, Trung tâm Tài nguyên thực vật, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam đề xuất và được Bộ Khoa học và Công nghệ đồng ý triển khai đề tài "Khai thác, phát triển giống lúa gạo màu Tả Cù Hồng (Lai Châu), Chằm Dạo (Sơn La), Tẻ đỏ Hà Nhì (Điện Biên)", thuộc Chương trình Quỹ gen Quốc gia, thực hiện giai đoạn 2020-2024.
Mô hình sản xuất hàng hóa giống lúa Tả Cù Hồng tại Lai Châu.
Đề tài được triển khai tại Lai Châu, Sơn La và Điện Biên, tập trung đánh giá đặc điểm của các giống, phục tráng, xây dựng quy trình nhân giống và sản xuất lúa thương phẩm.
Kết quả, nhóm nghiên cứu xây dựng được cơ sở dữ liệu với 63 chỉ tiêu cho mỗi giống; phục tráng 420 kg hạt giống siêu nguyên chủng Tả Cù Hồng, 400 kg Chằm Dạo và 440 kg Tẻ đỏ Hà Nhì, vượt kế hoạch 200 kg siêu nguyên chủng cho mỗi giống. Các giống sau phục tráng sinh trưởng, phát triển tốt, đồng đều, không còn bị lẫn tạp và giữ được chất lượng như trước.
Đề tài đồng thời xây dựng quy trình nhân giống các cấp và quy trình sản xuất lúa thương phẩm cho từng giống; xây dựng mô hình sản xuất lúa thương phẩm quy mô 10 ha/giống.
Kết quả mô hình cho thấy hiệu quả rõ rệt khi sử dụng giống đã được phục tráng và áp dụng quy trình sản xuất phù hợp.
Tại huyện Phong Thổ và huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu, mô hình Tả Cù Hồng đạt năng suất bình quân 46,6 tạ/ha, trong khi đối chứng chỉ đạt 12 tạ/ha. Mô hình Chằm Dạo tại huyện Mường La, tỉnh Sơn La đạt 35,4 tạ/ha, so với 14,5 tạ/ha ở đối chứng. Với Tẻ đỏ Hà Nhì tại huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên, năng suất đạt 51 tạ/ha, cao hơn mức 41,2 tạ/ha của đối chứng. Đây đều là địa danh tại thời điểm triển khai mô hình.
Không chỉ nâng năng suất, đề tài còn hướng tới phát triển sản phẩm từ lúa gạo màu. Trung tâm Tài nguyên thực vật phối hợp với Công ty TNHH MTV Giống vật tư Tây Bắc xây dựng mô hình liên kết sản xuất, thu mua thóc của các hộ tham gia, chế biến thành gạo lứt, đóng gói đưa ra thị trường. Một số sản phẩm như bún khô, bỏng gạo cũng được nghiên cứu, chế biến từ ba giống lúa gạo màu.
Tại Lai Châu, sau khi đánh giá mô hình Tả Cù Hồng, địa phương đề xuất tiếp tục mở rộng diện tích gieo trồng tại các xã vùng cao như Dào San, Mù Sang, hướng tới hình thành vùng sản xuất lúa hàng hóa tập trung quy mô 300-500 ha, đồng thời phát triển các sản phẩm chế biến từ lúa, gạo và sản phẩm OCOP.
Kết quả đề tài góp phần bảo tồn nguồn gen lúa địa phương, đa dạng hóa sản phẩm cây trồng và tạo thêm giá trị kinh tế cho người dân. Việc phục tráng giống, hoàn thiện quy trình sản xuất, xây dựng mô hình hàng hóa và bước đầu liên kết chế biến, tiêu thụ cho thấy hướng khai thác nguồn gen bản địa đang tạo thêm cơ sở để phát triển các sản phẩm đặc trưng của địa phương.
