Tạo nguồn giống chất lượng để người dân chủ động sản xuất
Nếp tan Lương là giống lúa truyền thống đã được đồng bào vùng Sông Mã gieo trồng từ lâu đời. Hạt gạo có dạng bầu, màu trắng đục, khi nấu cho độ dẻo và mềm đặc trưng, được sử dụng trong bữa ăn cũng như chế biến bánh, cốm và các món truyền thống.
Tuy nhiên, quá trình người dân tự lưu giữ giống qua nhiều năm khiến giống dần bị lẫn tạp, phân ly, giảm độ đồng đều và năng suất. Việc nhiều giống mới được đưa vào sản xuất cũng khiến nguồn gen nếp tan Lương đứng trước nguy cơ thu hẹp.
Từ năm 2020, Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp huyện Sông Mã trước đây được tỉnh Sơn La giao triển khai đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống lúa nếp tan Lương tại xã Nậm Mằn, huyện Sông Mã, tỉnh Sơn La”. Khu vực xã Nậm Mằn trước đây hiện thuộc xã Huổi Một, trong khi vùng nghiên cứu tại Chiềng Sơ hiện thuộc xã Chiềng Sơ sau sắp xếp đơn vị hành chính.
Mô hình trồng lúa nếp tan Lương tại xã Huổi Một, tỉnh Sơn La.
Giá trị ứng dụng nổi bật của đề tài là phục hồi được nguồn giống có độ thuần cao để đưa trở lại đồng ruộng.
Từ 1.500 cá thể ban đầu thu thập tại Nậm Mằn, nhóm nghiên cứu tiến hành chọn lọc liên tục trong các vụ mùa từ năm 2020 đến 2023. Kết quả phục tráng thành công giống nếp tan Lương, trong đó 30 dòng giống gốc được đánh giá có độ thuần cao, duy trì các đặc điểm hình thái và đặc tính nông sinh học của giống bản địa.
Đề tài tạo được 400 hạt giống siêu nguyên chủng và 1.020 kg hạt lúa nguyên chủng, cung cấp nguồn vật liệu để tiếp tục nhân giống và mở rộng sản xuất.
Song song với phục tráng, các thí nghiệm về tuổi mạ, mật độ cấy, phân bón và kỹ thuật chăm sóc được thực hiện để xây dựng quy trình canh tác phù hợp với điều kiện vùng cao. Người dân được hướng dẫn từ khâu làm đất, gieo mạ đến cấy theo hàng, số dảnh phù hợp và bón phân theo từng giai đoạn sinh trưởng.
Kết quả cho thấy giống sau phục tráng có độ đồng đều cao hơn, cây cứng hơn, ít sâu bệnh và giữ được chất lượng gạo đặc trưng.
Nhóm nghiên cứu đề tài tiến hành khảo nghiệm đồng ruộng giống lúa nếp tan Lương tại tỉnh Sơn La.
Bảo tồn nguồn gen nếp tan Lương, phát triển kinh tế miền núi
Vụ mùa năm 2023, mô hình trình diễn được triển khai trên tổng diện tích 2 ha tại xã Nậm Mằn (nay là xã Huổi Một) và xã Chiềng Sơ để so sánh giống đã phục tráng với nguồn giống người dân đang sử dụng.
Tại xã Chiềng Sơ, năng suất mô hình đạt 56,61 tạ/ha, cao hơn đối chứng 13,91 tạ/ha. Tại Nậm Mằn (nay là xã Huổi Một), năng suất đạt 55,02 tạ/ha, cao hơn đối chứng 12,43 tạ/ha. Hiệu quả kinh tế của giống phục tráng cao hơn trước từ 22,6-22,81%.
Cuối năm 2023, gạo nếp tan Lương của HTX Toàn Phát được Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP huyện Sông Mã đánh giá đạt 3 sao. Đây là bước chuyển đáng chú ý: từ một giống lúa được bảo tồn trên đồng ruộng, nếp tan Lương đã được đưa vào một sản phẩm có bao bì, chủ thể sản xuất và định hướng thị trường rõ ràng hơn.
Đoàn công tác Sở KH&CN tỉnh Sơn La kiểm tra tiến độ triển khai đề tài "Nghiên cứu bảo tồn và phát triển giống lúa nếp tan Lương tại xã Nậm Mằn huyện Sông Mã tỉnh Sơn La”.
Sau giai đoạn nghiên cứu, Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp huyện Sông Mã tiếp tục triển khai mô hình phục tráng gạo nếp tan Lương tại bản Chả Huổi, xã Nậm Mằn trước đây, với định hướng nhân rộng ra 8 bản của xã. Đây là bước chuyển quan trọng từ mô hình của nhiệm vụ khoa học sang hoạt động phát triển sản xuất tại địa phương.
Việc tiếp tục phục tráng và nhân giống ngay tại vùng canh tác truyền thống giúp nguồn giống đã được chọn lọc có điều kiện trở lại đồng ruộng, đồng thời hỗ trợ người dân từng bước thay thế nguồn giống đã bị lẫn tạp qua nhiều năm tự lưu giữ.
Từ một nguồn gen có nguy cơ suy giảm độ thuần, khoa học và công nghệ đã giúp nếp tan Lương được phục tráng, tạo nguồn giống chất lượng và chuẩn hóa một phần quy trình sản xuất. Việc gạo nếp tan Lương tiếp tục được duy trì trong hệ thống OCOP đến năm 2026 cho thấy giá trị của đề tài đang từng bước đi ra ngoài phạm vi một nhiệm vụ nghiên cứu.
Đến tháng 7/2026, xã Sông Mã mới có 7 sản phẩm nông sản đạt chuẩn OCOP 3 sao và gạo nếp tan Lương tiếp tục nằm trong danh sách này. Địa phương định hướng duy trì chất lượng các sản phẩm đã có thương hiệu, tăng cường kết nối giao thương, quảng bá trên nền tảng số và phát triển vùng nguyên liệu phục vụ sản xuất.
