Tái cơ cấu thị trường viễn thông: Tạo sức mạnh để cạnh tranh bình đẳng!

Tái cơ cấu thị trường viễn thông đang là một trong những vấn đề nóng nhất tại Việt Nam hiện nay, khi không chỉ có Chính phủ thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc xốc lại các doanh nghiệp chủ lực, quan trọng mà bản thân dư luận cũng đặc biệt quan tâm đến số phận, hướng đi tiếp theo của những doanh nghiệp trong diện tái cơ cấu. Tính hiệu quả lợi ích của tái cơ cấu lại càng được đặt nặng khi mà đâu đó vẫn còn những hoài nghi, những âu lo về “bóng ma Vinashin, Vinalines” ẩn khuất trong nền kinh tế, và nếu không cẩn thận thì các đề án tái cơ cấu có thể sẽ giẫm lại vết xe đổ trước đây. Tuy nhiên, từ góc độ kinh tế học, quan điểm chung của nhiều chuyên gia là việc gì cần làm thì vẫn phải làm, và co mình lại chưa chắc đã là thận trọng.

Phải giúp thị trường cạnh tranh hơn!Tại thời điểm này, VNPT đã xây dựng xong đề án tái cấu trúc theo Quyết định 888 của Chính phủ theo hướng thành lập 3 Tổng công ty là VNPT Net phụ trách toàn bộ mảng hạ tầng của Tập đoàn, VNPT Media phụ trách toàn bộ mảng nội dung, giá trị gia tăng, truyền thông và VNPT VinaPhone phụ trách toàn bộ các hoạt động kinh doanh. Đề án này hiện đang được Bộ TT&TT trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt để có thể sớm triển khai từ ngày 1/1/2015 đúng như lộ trình đã vạch sẵn trong Quyết định 888. Tiến sĩ Võ Trí Thành nói rằng, cần nhìn nhận vấn đề tái cơ cấu doanh nghiệp dưới góc độ độc quyền và cạnh tranh. Một đề án tái cơ cấu được xây dựng trên cơ sở “tăng tính cạnh tranh của thị trường” là một hướng đi tốt. Hơn nữa, bản chất của lĩnh vực công nghệ có điểm khác biệt so với các ngành khác. CNTT được xác định là công cụ hữu hiệu để tạo ra phương thức phát triển mới, do đó, hoạt động của một Tập đoàn công nghệ phải có khả năng lan tỏa sang các ngành khác. Và quan trọng hơn, sau khi tăng sức cạnh tranh trên thị trường thì phải đảm bảo và tăng được quyền lợi cho người tiêu dùng. “Nếu việc tái cơ cấu phản ánh được cả hai chiều hướng này (lan tỏa công nghệ và quyền lợi người dùng) thì rất nên làm”, ông Thành phân tích. Trong khi đó, TS Trương Gia Bình, Chủ tịch FPT khẳng định VNPT là một tập đoàn truyền thống, sở hữu một hạ tầng rất mạnh và một vị thế rất lớn trong ngành viễn thông Việt Nam.

 

Tuy nhiên, nếu so với Tập đoàn Viettel tại thời điểm hiện tại thì VNPT rõ ràng là đã tụt lại phía sau. “Người đi đầu thường hay mắc phải một vấn đề là ngủ quên trên chiến thắng. Không còn cách nào khác, doanh nghiệp phải tự thúc mình dậy, tái cấu trúc lại, đổi mới lãnh đạo, thay đổi quy trình, xác định thị trường...", ông Bình chia sẻ. Cạnh tranh giúp DN viễn thông tránh vết xe đổ tập đoàn?Cho rằng thách thức lớn nhất trong việc tái cơ cấu lần này là các đối thủ cạnh tranh của VNPT rất mạnh, song Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam Trần Đình Thên cũng phân tích, chính việc tái cơ cấu thành 3 tổng công ty có thể giúp từng đơn vị chủ động với chiến luợc phát triển riêng. Từ tháng 10 năm ngoài, Tập đoàn bắt đầu xây dựng lại các Trung tâm phân phối. 63 viễn thông tỉnh, thành đã và đang tách các trung tâm kinh doanh độc lập với mảng hạ tầng, thay vì không có trung tâm kinh doanh, hoặc chức năng kinh doanh bị lẫn lộn, xung đột lợi ích như trước đây. Với mô hình mới, các khối kinh doanh này sau khi được tách ra sẽ là kênh bán hàng chính yếu của Tập đoàn, hạch toán độc lập và chịu sự quản lý của Tổng công ty kinh doanh là VNPT-VinaPhone. Bình luận về việc tái cơ cấu thành lập 3 tổng công ty con trực thuộc VNPT, PGS.TS Trần Đình Thiên – Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam nói:“Bây giờ chắc chắn các đối thủ cạnh tranh của VNPT rất mạnh và đẳng cấp cạnh tranh, trình độ cạnh tranh rất cao. Việc tái cơ cấu thành 3 tổng công ty có thể có lợi ở chỗ từng tổng công ty có thể chủ động được, có chiến lược riêng của họ để phát triển. Đồng thời, theo ông Thiên, doanh nghiệp nào yếu kém, thua lỗ thì cho nhỏ lại hoặc cho phá sản; doanh nghiệp nào còn sống được thì tạo điều kiện, cổ phần hóa. Doanh nghiệp phát triển tốt có thể mở rộng quy mô, nâng địa vị pháp lý để phát huy… là chủ trương đúng của VNPT.

Vấn đề không phải quy mô to hay nhỏ Việc một bộ phận dư luận nghi ngại về sự “chuộng hình thức” trong quá trình tái cơ cấu doanh nghiệp viễn thông là có thật. Họ cho rằng, mô hình tổng công ty có thể khiến bộ máy của VNPT cũng như MobiFone bị phình to và hiệu quả hoạt động sẽ không được cao. Tuy nhiên, ông Phạm Đức Long- Phó Tổng Giám đốc VNPT- cho rằng, quy mô vừa thể hiện được vị thế doanh nghiệp, vừa thể hiện được cấp độ doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp, để VNPT trên cơ sở đó xây dựng các quan hệ, hợp đồng kinh tế, thuận lợi hơn cho các hoạt động sản xuất kinh doanh của mình chứ không phải là “làm hình thức”. Vị này cũng khẳng định, việc thành lập các tổng công ty không hề gây khó khăn gì về quản trị, hiệu quả, tỷ suất lợi nhuận, bởi hiện nay VNPT thành lập các tổng công ty hạch toán độc lập và sẽ đưa vào quản lý bằng mô hình quản trị hiện đại. Tập đoàn sẽ là đơn vị chủ quản dịch vụ còn các tổng công ty trực thuộc sẽ chủ quản từng khâu của dịch vụ, với chỉ tiêu kinh tế được giao rõ ràng, độc lập. Việc tổ chức như vậy là hướng hiện đại để giao trách nhiệm và phân cấp đủ mạnh, để các đơn vị tự chịu trách nhiệm được hoạt động sản xuất kinh doanh của mình. Tập đoàn sẽ chỉ quản lý con người đại diện, quản lý qua việc giám sát các chỉ tiêu kinh tế mà thôi. “Hiệu quả của từng đơn vị trực thuộc cũng chính là hiệu quả của công ty mẹ. Chỉ cần một công đoạn không hiệu quả thì VNPT cũng không thể hoạt động hiệu quả được”, vị này kết luận. N.Huy  Không nên áp đặt!Một vấn đề lớn của doanh nghiệp nhànước, theo TS Võ Trí Thành là cấutrúc và mô hình công ty đôi khi được hình thành không theo quy luật pháttriển, cạnh tranh của thị trường mà lại chịu sự áp đặt của Nhà nước. Việc áp đặt này có thể sẽ làm nảy sinh một số vấn đề: Đáng nhẽ mô hình cần tới 5 người quản lý thì Nhà nước lại ép chỉ có 3 người thôi, hoặc ngược lại. Chi phí vận hành bộ máy có thể tiết kiệm được phần nào, nhưng hệ quả lại lớn hơn là “không tương thích” với hoạt động, với nội tại của doanh nghiệp, vì không hình thành dựa trên “sự sàng lọc của thị trường”. Một mô hình áp đặt, vì thế, sẽ không thể đạt đến chất lượng quản trị, chuyên nghiệp, chuyên môn giống như quá trình hình thành của những doanh nghiệp thị trường. “Hình thức doanh nghiệp, cấu trúc quản trị phải phù hợp với nhu cầu của chính doanh nghiệp đó. Vấn đề ở đây là bài toán về quản lý, phải cân đối giữa chi phí và lợi ích”, ông Thành nhấn mạnh. Nhiều chuyên gia đồng tình rằng với một doanh nghiệp đang khó khăn, phải tái cơ cấu như VNPT thì việc nhiều ý kiến muốn tinh giảm bộ máy, thu gọn quy mô để tiết kiệm chi phí là cách nghĩ tự nhiên. Nhưng công ty hay tổng công ty thì cũng phải xem xét đến bản chất quy mô của doanh nghiệp. Mô hình Tổng công ty có thể đòi hỏi nhiều chi phí vận hành bộ máy quản lý hơn, nhưng lại phù hợp hơn với quy mô hiện nay của doanh nghiệp, với chiến lược kinh doanh sắp tới của doanh nghiệp. Nói cách khác, đó là vấn đề “nội tại” mà mỗi doanh nghiệp nên tự xác định, vì không ai hiểu rõ doanh nghiệp bằng chính mình. Tái cơ cấu không đơn giản là gọt chân cho vừa giầy, vì một đôi giầy quá chật có thể sẽ khiến cho doanh nghiệp rất khó đi lại, xoay xở. Điểm quan trọng nhất là cách lãnh đạo doanh nghiệp, sau khi tái cơ cấu phải minh bạch, chuyên nghiệp thì mới có thể coi là tái cơ cấu thành công.

Bên cạnh đó, mục đích của Chính phủ khi tái cơ cấu thị trường viễn thông là phải tạo được sự cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh giữa 3- 4 Tập đoàn lớn. Tại thời điểm hiện nay, ngoài Viettel đang có một vị thế tốt, không chỉ ở thị trường trong nước mà còn đẩy mạnh đầu tư ra nước ngoài, thì cả VNPT và MobiFone đều đang bận rộn tái cơ cấu để tăng cường nội lực, “cạnh tranh lại” với Viettel. Nếu đặt vấn đề “thu ghém” VNPT lại thì khả năng cạnh tranh ngang ngửa với Viettel là rất khó, và hậu quả là sự độc quyền trên thị trường sẽ tăng lên, ảnh hưởng đến người dùng, ông Thành cảnh báo. “Cạnh tranh không có thì sức sáng tạo của doanh nghiệp cũng sẽ yếu đi. Bản thân Viettel cũng từng tuyên bố là họ sợ nhất vị trí số 1, vì không có người cạnh tranh với mình”

Vấn đề của VNPT trong việc tính toán bộ máy, chứ không phải vấn đề của mô hình!

 

“VNPT vừa rồi đã tách Mobifone, tức là lấy “nồi cơm” của họ rồi. Vì thế mà việc bổ sung và kiện toàn VNPT, tức là tạo một nồi cơm mới, là hoàn toàn cần thiết, để VNPT có thể gánh vác được sự nghiệp mà Nhà nước giao cho”- TS Lê Đăng Doanh bàn về những vấn đề xung quanh hiệu quả hoạt động của các mô hình này.Việc bổ sung và kiện toàn VNPT, tức là tạo một nồi cơm mới, là hoàn toàn cần thiết, để VNPT có thể gánh vác được sự nghiệp mà Nhà nước đang giao cho VNPT. Theo tôi nên tạo ra các đối tác cạnh tranh tương đương với nhau, tương xứng và ngang tài ngang sức với nhau. Chứ để Viettel trở thành doanh nghiệp thống lĩnh thị trường là việc hoàn toàn không nên.Dư luận đang đặt câu hỏi việc lập Tổng công ty có làm cho bộ máy trở nên cồng kềnh hơn, và kém cạnh tranh hơn hay không? Liệu có chuyện bộ máy quá cồng kềnh mà xẩy ra những chuyện thua lỗ, đổ vỡ như Vinashin?Tôi cho rằng nếu thành lập chỉ dựa trên các quyết định hành chính, thành lập Tổng công ty trên cơ sở tạo một không gian, thì hoàn toàn có thể. Nhưng VNPT vẫn phải cạnh tranh với doanh nghiệp lớn khác, thì bộ máy của họ phải chạy hết sức mới có lãi được.Tôi nghĩ đây là nhu cầu tự thân của các Tổng công ty của VNPT, và là vấn đề của VNPT trong việc tính toán bộ máy, chứ không phải vấn đề của mô hình. Vì vậy, tôi cho rằng bây giờ hãy còn quá sớm để có những phán xét về chuyện này. Chí ít trong lĩnh vực công nghệ thông tin, việc hình thành các tập đoàn được coi là khá thành công khi có sự cạnh tranh quyết liệt giữa VNPT, Viettel, hay FPT, chứ không còn thế độc quyền như trong các ngành khác, như ngành đóng tàu, để rồi có những quyết định sai lầm khi đầu tư mà dẫn đến sụp đổ.Việt Nam bây giờ không dựa vào VNPT như 30 năm trước đây, bởi bây giờ có rất nhiều công ty về công nghệ thông tin, trong đó có nhiều công ty tư nhân rất phát triển. Cho nên tôi nghĩ mô hình tổng công ty thuần doanh nghiệp nhà nước như thế này phải được xem xét và bổ sung, bằng hình thức gọi là consortium. Tức là những doanh nghiệp được hợp tác với nhau, nhưng mỗi doanh nghiệp vẫn giữ thương hiệu của mình, giữ quyền tự chủ của mình, chỉ có cam kết tham gia vào một lĩnh vực nào đấy.Theo tôi, trong sự biến động rất nhanh của thị trường viễn thông nên chọn một hình thức đa dạng và mềm mại hơn hình thức Tổng công ty nhà nước thuần túy.

 

 

Việc tách Bưu chính và Học viện, rồi Mobifone ra khỏi Tập đoàn bưu chính viễn thông là những thách thức VNPT phải đối mặt. Việc tái cơ cấu VNPT nên đi theo bước nhỏ. Công nghệ thông tin quan trọng nhất là bắt đầu từ những cái nhỏ thôi nhưng khi thị trường vào thì tự nhiên sẽ bật được lên, ví dụ Google hay Facebook ngay từ đầu cũng chỉ là những nhóm nhỏ nhưng kiên nhẫn làm và đến một lúc nào đó tăng trưởng theo cấp số nhân.
 
TS Kinh Tế Phạm Gia Minh, Phó Tổng thư ký hiệp hội Liên lạc người việt ở nước ngoài:

Sẽ không có kịch bản giống Vinashin thứ hai bởi VNPT có những điểm khác biệt. Khác với ngành đóng tàu nơi mà VN chưa có thành tích và đội ngũ chuyên gia hùng hậu thì Viễn thông tin học trong gần 20 năm qua vẫn nổi lên như một hướng đi có hiệu quả cao và phù hợp với hoàn cảnh đất nước với những yếu tố cụ thể: nhân lực thông minh, vốn đầu tư nhỏ hơn đóng tàu, không phải nhập khẩu nguyên liệu nhiều... Việc tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh và một quy chế tài chính phù hợp nhằm hỗ trợ cho các Tổng công ty ngành viễn thông đổi mới công nghệ sẽ là chìa khóa mở cánh cửa hội nhập thành công trong thời gian tới.
 
Phó chủ nhiệm UB Kinh Tế QH Nguyễn Đức Kiên:

VNPT hiện chia làm 2 khối: dịch vụ công và kinh doanh. Với VNPT, ở thời điểm này, tôi nghĩ Nhà nước nên giữ cổ phần 51% trong VNPT là hợp lý. Từ kinh nghiệm quản lý những mạng di động cũng như mạng cố định phục vụ phát triển kinh tế xã hội và nhiệm vụ đột xuất của xã hội thì việc Nhà nước giữ cổ phần chi phối trong DN viễn thông hiện nay sẽ có tác dụng tốt hơn đối với quốc phòng an ninh và vùng sâu xa. Vấn đề hiện nay là phải đòi hỏi đổi mới phương thức quản trị của VNPT để làm sao sử dụng nguồn vốn hiệu quả nhất (kể cả kho số, tần số, hạ tầng viễn thông), khai thác được tối đa và hợp lý nguồn tài nguyên viễn thông của đất nước.

 

Nói tái cơ cấu thì to tát, nhưng hiểu một cách cốt lõi nhất thì sau khi thay đổi, Tập đoàn sẽ phải đạt được mục tiêu: Người nào việc nấy, phân công trách nhiệm quyền lợi rõ ràng, không chồng chéo, mơ hồ, lẫn lộn vào nhau nữa. Khi còn ở chung với nhau thì người đứng đầu chẳng biết được hơi nóng thị trường thế nào, ngành nào đang có nhu cầu, ngành nào đang thiếu hụt sản phẩm... Việc điều hành bị động, không minh bạch trong các mối quan hệ nội bộ cũng chẳng biết quy trách nhiệm cho ai, chẳng biết tồn tại thuộc về khâu nào để sửa. Giờ mọi thứ đều rõ ràng, minh bạch thì bệnh sẽ tự nhiên lộ ra.