Yêu cầu tất yếu
Đại diện nhóm nghiên cứu về chuyển đổi mô hình phát triển của TP Hồ Chí Minh, Thạc sĩ Nguyễn Thành Sơn, Trung tâm Mô phỏng và dự báo kinh tế - xã hội, Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh nhìn nhận, bối cảnh mới của một siêu đô thị đặt ra yêu cầu cấp bách với Thành phố phải giải quyết các điểm nghẽn về hạ tầng, sự quá tải đô thị và nguy cơ tụt hậu nếu tiếp tục dựa vào mô hình tăng trưởng theo chiều rộng - thâm dụng lao động, đất đai, gia công giá trị thấp. Để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số đặt ra yêu cầu Thành phố phải chuyển đổi sang mô hình phát triển dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Phòng nghiên cứu công nghệ nano hiện đại của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: TTXVN).
Thực tế, cơ cấu kinh tế của thành phố giai đoạn 2010 - 2025 đã có sự chuyển dịch tích cực theo hướng dịch vụ - công nghiệp hiện đại, đồng thời việc mở rộng địa giới hành chính làm thay đổi tương quan tỷ trọng giữa các khu vực. Điều này vừa phản ánh xu thế phát triển tất yếu của một đô thị hiện đại, vừa mở ra dư địa phát triển mới từ các địa bàn hợp nhất. Cơ cấu ngành kinh tế của thành phố trước và sau khi hợp nhất cũng cho thấy quá trình mở rộng không gian kinh tế và sự bổ sung các địa bàn mới phù hợp với xu thế phát triển công nghiệp - dịch vụ hiện đại.
Đáng chú ý, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng GRDP năm 2025 đạt 59%, trong đó tỷ trọng đóng góp của khoa học công nghệ vào tăng trưởng TFP chiếm tới 74%. Điều này cho thấy sự dịch chuyển từ thâm dụng tài nguyên sang thâm dụng tri thức đã bắt đầu có kết quả thực chất; trong đó, kinh tế số được xem là "chìa khóa" giúp Thành phố đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số khi đang phát triển với tốc độ trung bình 20%/năm.
Trên nền tảng đó, thành phố cũng đã có những kết quả ban đầu trong việc xây dựng hệ sinh thái tài chính số, phát triển công nghiệp công nghệ cao và bán dẫn, cùng với đó là lợi thế lớn về kinh tế biển... Tuy nhiên, cùng với cơ hội, thành phố vẫn còn những điểm nghẽn về quy hoạch, hạ tầng giao thông và hạ tầng số, đầu tư toàn xã hội, thể chế và nguồn nhân lực. Trong bối cảnh đó, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo tiếp tục được xác định là động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, góp phần định hình mô hình phát triển mới dựa trên tri thức và sáng tạo.
Tiến sĩ Trần Du Lịch, Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tiền tệ quốc gia, Chủ tịch Hội đồng tư vấn thực hiện Nghị quyết số 98, cho rằng, mô hình tăng trưởng truyền thống đang dần giảm hiệu quả, do đó, chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số không chỉ là xu hướng tất yếu, mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược để thành phố duy trì vai trò đầu tàu và nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.
Cho đến nay, thành phố vẫn đang tập trung cho 4 nhóm ngành công nghiệp chủ lực và 9 nhóm ngành dịch vụ chủ yếu; song các lĩnh vực này đang đòi hỏi phải chuyển đổi xanh và chuyển đổi số nhằm nâng cao hàm lượng giá trị gia tăng trong cơ cấu giá trị và đáp ứng thị trường. Việc thu hút đầu tư FDI thế hệ mới cũng đặt ra yêu cầu các quốc gia phải có lợi thế cạnh tranh vượt trội về thể chế, môi trường đầu tư và hệ sinh thái khởi nghiệp.
Nhấn mạnh vai trò động lực tăng trưởng của cả nước, Tiến sĩ Trần Du Lịch cho rằng, TP Hồ Chí Minh phải chuyển đổi mô hình kinh tế từ tăng trưởng nhờ vốn sang tăng trưởng nhờ tri thức, nâng cao đóng góp của năng suất và đổi mới sáng tạo. Trọng tâm chuyển đổi không chỉ nằm ở công nghệ mà trước hết là chính sách và thể chế. Thành phố đang đứng trước thời cơ thuận lợi khi 2 điểm nghẽn cố hữu là thể chế và hạ tầng giao thông đang được tháo gỡ một cách mạnh mẽ.
Trong đó, với quyền tự chủ thể chế mạnh hơn theo Nghị quyết 260 của Quốc hội (sửa đổi Nghị quyết 98 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP Hồ Chí Minh), thành phố cần chủ động triển khai các cơ chế thí điểm như sandbox cho fintech, kinh tế số, AI và trung tâm tài chính quốc tế; quyết định nhanh về đầu tư, đất đai, ngân sách khoa học công nghệ và thu hút nhân tài. Cùng với đó là thành lập Quỹ đổi mới sáng tạo và đầu tư mạo hiểm theo nguyên tắc thị trường; ưu tiên FDI thế hệ mới gắn chuyển giao công nghệ, chuyển từ quy mô vốn sang hàm lượng công nghệ, nghiên cứu - phát triển (R&D) và giá trị gia tăng, khuyến khích đặt trung tâm R&D và thiết kế thay vì chỉ gia công.
Đồng thời, thành phố định hướng tổ chức lại doanh nghiệp nhà nước để tập trung phát triển hạ tầng số và dữ liệu như một loại hạ tầng chiến lược; cải cách mạnh giáo dục và thị trường lao động chất lượng cao, tập trung vào STEM, AI, bán dẫn, tự động hóa, công nghệ sinh học; tái cấu trúc đô thị theo mô hình sáng tạo; phát triển trung tâm tài chính - logistics thông minh; thúc đẩy chuyển đổi xanh song hành chuyển đổi số và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, hộ kinh doanh thích ứng.
Ưu tiên các trụ cột lớn
Nhấn mạnh yêu cầu chủ động chuyển đổi mô hình phát triển, các chuyên gia đề xuất, trong quá trình bứt phá này TP Hồ Chí Minh tập trung phát triển công nghiệp công nghệ cao, tài chính số - tài chính xanh, logistics thông minh, y tế - giáo dục - văn hoá - du lịch trên nền tảng số.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiếu, Chủ tịch Hội Công nghệ Vi mạch bán dẫn TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh tới yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình công nghiệp từ gia công, lắp ráp sang thiết kế, chế tạo và làm chủ công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực vi mạch bán dẫn. Theo ông, các công nghệ như AI, IoT, điện toán đám mây, tự động hóa và vật liệu mới mở ra cơ hội để Việt Nam rút ngắn khoảng cách phát triển, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn về việc làm, năng lực quản trị và cạnh tranh quốc tế. Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ từ gia công, lắp ráp sang thiết kế và sáng tạo (Make in Vietnam), nhằm thoát bẫy thu nhập trung bình và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, cùng với lợi thế vốn có, TP Hồ Chí Minh đã xác định công nghiệp bán dẫn là lĩnh vực chiến lược với định hướng trở thành trung tâm hàng đầu khu vực, tham gia toàn bộ chuỗi giá trị của ngành. Việc chuyển từ gia công sang làm chủ thiết kế và công nghệ lõi chỉ có thể thành công nếu thành phố xây dựng được một hệ sinh thái đủ mạnh; trong đó Liên minh nghiên cứu và đào tạo nhân lực công nghiệp bán dẫn, vi điện tử (ARTSeMi) mới được thành phố thành lập sẽ giữa vai trò then chốt kết nối các nguồn lực của "ba nhà".
Ở góc độ khác, theo các chuyên gia, biến đổi khí hậu và cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 đặt ra yêu cầu cấp bách về huy động nguồn vốn khổng lồ cho các dự án xanh và phát triển bền vững. Thạc sĩ Nguyễn Trúc Vân, Giám đốc Trung tâm Mô phỏng và dự báo kinh tế - xã hội, Viện Nghiên cứu phát triển TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, tài chính xanh không chỉ là câu chuyện huy động vốn mà còn là cam kết cho tương lai bền vững. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy phát triển tài chính xanh bền vững cần khung chính sách và pháp lý rõ ràng, ưu đãi phù hợp; đa dạng sản phẩm tài chính xanh; ứng dụng công nghệ và sáng tạo mô hình; đào tạo nhân lực; và tăng cường hợp tác quốc tế. Trong bối cảnh đó, Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP Hồ Chí Minh được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong thu hút các định chế tài chính quốc tế và dòng vốn nước ngoài, đặc biệt là dòng vốn xanh, cho phát triển kinh tế xanh và bền vững.
Trong khi đó, với vai trò đầu tàu kinh tế văn hoá của cả nước, TP Hồ Chí Minh cũng được đề xuất chuyển đổi mô hình phát triển công nghiệp văn hóa, từ cách tiếp cận truyền thống dựa trên tài nguyên vật thể sang mô hình công nghiệp văn hóa số dựa trên tài nguyên số. Từ đó, đưa văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp tỷ trọng đáng kể vào GRDP, phù hợp với định hướng chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.
Theo Tiến sĩ Trần Quý, Viện trưởng Viện Phát triển kinh tế số Việt Nam, thành phố có hệ sinh thái văn hóa sôi động, số lượng doanh nghiệp lớn, di sản phong phú và doanh thu tăng nhanh, nhưng chưa khai thác hết biên độ lợi nhuận số do số hóa rời rạc, thiếu kết nối công nghệ - du lịch và thiếu nhân lực, đồng thời chịu áp lực cạnh tranh quốc tế. Để tạo đột phá, thành phố cần xây dựng hệ sinh thái trải nghiệm văn hoá số với bốn trụ cột: bản đồ số di sản và dữ liệu lớn; du lịch không giới hạn; kinh tế di sản trên nền tảng số; AI và cá nhân hóa hành trình trải nghiệm, đồng thời triển khai cơ chế sandbox để thử nghiệm có kiểm soát và gắn kết với Trung tâm Tài chính quốc tế.
