Tháo gỡ điểm nghẽn, đưa khoa học công nghệ vào thực tiễn

Tại phiên chất vấn sáng ngày 12/11/2026, trong khuôn khổ Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân đã trả lời các câu hỏi của đại biểu Quốc hội về việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và AI.

Từ chuyển đổi số ở cơ sở đến liên thông dữ liệu

Phát biểu mở đầu phiên chất vấn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, sau gần 2 năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã đạt nhiều kết quả trong hoàn thiện thể chế, tăng nguồn lực đầu tư, phát triển công nghệ chiến lược và hạ tầng số. Đáng chú ý, doanh nghiệp Việt Nam bước đầu làm chủ một số công nghệ lõi như mạng 5G, robot, thiết bị bay không người lái (UAV), camera AI và công nghệ vaccine.

Cùng với các kết quả đạt được, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng chỉ ra một số hạn chế, như tiến độ giải ngân kinh phí khoa học và công nghệ còn chậm, thương mại hóa kết quả nghiên cứu chưa đáp ứng yêu cầu, kết nối và khai thác dữ liệu chưa đồng bộ.

Về những bất cập trong chuyển đổi số, đại biểu Lê Hoàng Anh (Gia Lai) phản ánh tình trạng các Bộ, ngành, địa phương phát triển nhiều ứng dụng khiến người dân và cán bộ, công chức phải cài đặt nhiều phần mềm, quản lý nhiều tài khoản và khai báo thông tin lặp lại. 

Đại biểu Lê Hoàng Anh đề nghị Bộ trưởng làm rõ giải pháp tích hợp các ứng dụng trùng lặp, sử dụng một tài khoản định danh thống nhất và có lộ trình cắt giảm giấy tờ, hồ sơ cụ thể.

Cùng vấn đề này, đại biểu Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) cho biết, dù nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia đã ghi nhận gần 5 tỷ giao dịch nhưng còn nhiều cơ sở dữ liệu chưa được đồng bộ về Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Tình trạng dữ liệu chưa liên thông khiến người dân vẫn phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Trả lời các đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, những vướng mắc có thể không quá lớn dưới góc độ công nghệ nhưng lại trở thành bài toán khó đối với cán bộ cấp xã trong quá trình thực thi công vụ. 

Theo Bộ trưởng, nguyên nhân là do các hệ thống chưa kết nối đồng bộ, quy trình và biểu mẫu chưa thống nhất, dữ liệu chưa đầy đủ, hạ tầng kỹ thuật còn hạn chế và kỹ năng số của một bộ phận cán bộ, người dân chưa đáp ứng yêu cầu.

Bộ KH&CN đang thí điểm các giải pháp hỗ trợ chuyển đổi số tại cơ sở, dự kiến kết thúc giai đoạn thí điểm vào tháng 12/2026, sau đó tiếp tục triển khai và từng bước nhân rộng từ đầu năm 2027. Bộ cũng sẽ khảo sát quy trình xử lý công việc, chế độ báo cáo tại cấp xã để xây dựng hướng dẫn, tài liệu đào tạo và hỗ trợ trực tiếp cán bộ cơ sở.

Về kết nối, đồng bộ dữ liệu, Thủ tướng Chính phủ đã đặt mục tiêu cơ bản hoàn thành vào năm 2030, hướng tới việc người dân có thể thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến toàn trình. Trên cơ sở đó, Bộ KH&CN sẽ xây dựng kế hoạch triển khai cụ thể, từng bước khắc phục tình trạng các hệ thống thiếu liên thông, giảm việc người dân phải khai báo lại thông tin.

Đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường, phát huy vai trò doanh nghiệp

Thương mại hóa kết quả nghiên cứu và thúc đẩy doanh nghiệp tham gia đổi mới sáng tạo là một trong những nhóm vấn đề nhận được nhiều ý kiến chất vấn.

Đại biểu Lê Công Đỉnh (Tây Ninh) cho rằng kết quả thương mại hóa các sản phẩm công nghệ chiến lược còn hạn chế, nhiều kết quả nghiên cứu chưa trở thành hàng hóa phục vụ thị trường. Đại biểu Nguyễn Thị Lan (TP Hà Nội) cũng phản ánh những vướng mắc trong định giá tài sản trí tuệ, cơ chế chấp nhận rủi ro, gây khó khăn cho việc thành lập doanh nghiệp khởi nguồn từ viện nghiên cứu, trường đại học và đưa sản phẩm ra thị trường. Đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Hưng Yên) đề cập mức đầu tư của doanh nghiệp tư nhân cho nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo còn thấp; tỷ lệ doanh nghiệp có đổi mới sản phẩm và hợp tác về khoa học, công nghệ chưa cao.

Về vấn đề này, theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, một trong những nguyên nhân là việc xác định nhiệm vụ nghiên cứu chưa thực sự xuất phát từ nhu cầu thị trường và yêu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Thực tế từ đầu năm 2026 đến nay, khoảng 80.000 ý tưởng, sản phẩm KH&CN được đưa lên sàn giao dịch công nghệ Techmart, nhưng có khoảng 8.000 giao dịch thành công, với tổng giá trị khoảng 13 tỷ đồng. Bên cạnh đó, dù pháp luật cho phép doanh nghiệp trích tối đa 20% để lập quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong hơn 300 quỹ hiện có, phần lớn thuộc doanh nghiệp nhà nước; nguồn vốn của khối này chiếm hơn 85% tổng quy mô các quỹ.

Một trong những điểm nghẽn đáng chú ý là việc định giá tài sản trí tuệ. Theo Bộ trưởng, có 5 khó khăn chính, gồm: Khó dự báo giá trị thương mại của kết quả nghiên cứu; thiếu dữ liệu và giao dịch tương tự để tham chiếu; hồ sơ pháp lý, thông tin tài sản chưa đầy đủ; thiếu chuyên gia định giá và tâm lý e ngại của người có trách nhiệm quyết định giá trị tài sản.

Để tháo gỡ, Bộ KH&CN sẽ chuyển mạnh sang xác định, đặt hàng nhiệm vụ nghiên cứu từ nhu cầu thực tiễn và bài toán của doanh nghiệp. Bộ đã chỉ đạo các đơn vị trực tiếp làm việc với viện nghiên cứu, trường đại học có tài sản trí tuệ để hỗ trợ thí điểm định giá từng sản phẩm, từ đó xây dựng hướng dẫn phù hợp, tạo thuận lợi cho chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Đối với doanh nghiệp, Bộ KH&CN đang thí điểm mô hình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), tham khảo kinh nghiệm Singapore. Theo đó, doanh nghiệp có nhu cầu ứng dụng AI nhưng thiếu nhân lực sẽ được kết nối với chuyên gia, nhà khoa học từ các trường đại học, tổ chức nghiên cứu; Bộ hỗ trợ kinh phí tối đa 3 tỷ đồng để phát triển, ứng dụng giải pháp tại doanh nghiệp.

Trong nội dung trả lời chất vấn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cũng đề nghị mỗi địa phương lựa chọn từ 3-5 doanh nghiệp có tiềm năng để tập trung hỗ trợ ứng dụng khoa học, công nghệ, qua đó đưa doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, trực tiếp đặt hàng và thúc đẩy nghiên cứu, phát triển công nghệ.

Nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư

Vấn đề giải ngân kinh phí dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng được các đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (TP Hà Nội) và Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) quan tâm chất vấn. 

Các đại biểu đề nghị làm rõ nguyên nhân khiến tỷ lệ giải ngân còn thấp dù ngân sách đã được bố trí, đồng thời đặt vấn đề về cơ sở đề xuất tăng nguồn lực đầu tư trong những năm tiếp theo.

Lý giải tình trạng này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã chỉ ra 4 nguyên nhân:

Thứ nhất, quy mô ngân sách tăng nhanh. Trước đây, kinh phí chi thường xuyên cho khoa học và công nghệ khoảng 12.000 tỷ đồng. Hiện nay tổng kinh phí dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư, đã tăng gấp 7 lần.

Thứ hai, có độ trễ trong hoàn thiện chính sách, pháp luật. Nghị quyết số 57-NQ/TW được ban hành từ tháng 12/2024 nhưng nhiều quy định cụ thể hóa đến cuối năm 2025 hoặc năm 2026 mới có hiệu lực, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai.

Thứ ba, phương thức xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ đã thay đổi căn bản, từ chủ yếu dựa trên đề xuất của nhà khoa học sang xuất phát từ bài toán thực tiễn, có sự tham gia của viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Thứ tư, năng lực tổ chức thực hiện tại một số cơ quan, đơn vị còn hạn chế.

Về trách nhiệm trong phân bổ kinh phí, Bộ trưởng cho biết, các Bộ, ngành, địa phương có trách nhiệm lập dự toán, xác định sản phẩm đầu ra; Bộ KH&CN tổng hợp, thẩm định; Bộ Tài chính thực hiện phân bổ. Để khắc phục, Bộ KH&CN sẽ làm việc với các địa phương để nâng cao chất lượng lập dự toán, đồng thời phát triển hệ thống lập dự toán trực tuyến và hỗ trợ thẩm định, rút ngắn thời gian phân bổ kinh phí.

Nhấn mạnh yêu cầu sử dụng hiệu quả nguồn lực, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, áp lực giải ngân và nhu cầu kinh phí của doanh nghiệp khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo đều rất lớn, nhưng quan trọng hơn là phải bảo đảm từng đồng ngân sách được sử dụng hiệu quả.

Từng bước làm chủ công nghệ chiến lược

Liên quan đến năng lực làm chủ công nghệ lõi, đại biểu Nguyễn Minh Tuấn (Phú Thọ) đề nghị Bộ trưởng làm rõ những công nghệ, vật liệu Việt Nam đã làm chủ, nhất là trong các lĩnh vực UAV và robot.

Về vấn đề này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, một sản phẩm công nghệ chiến lược thường trải qua nhiều công đoạn. Việt Nam đã làm chủ được một số khâu nhưng vẫn phụ thuộc nước ngoài ở những công đoạn khác. Chẳng hạn, với chip 5G, Việt Nam có thể thực hiện khâu thiết kế nhưng để chế tạo thành con chip hoàn chỉnh vẫn phải đưa ra nước ngoài.

Theo Bộ trưởng, cần xác định cụ thể từng công đoạn, từ vật liệu, thiết kế đến chế tạo, sản xuất, để đánh giá đúng mức độ làm chủ công nghệ. Đối với những công nghệ có thể ứng dụng ngay, Việt Nam cần đẩy mạnh tiếp nhận, chuyển giao để sớm đưa vào sản xuất trong nước. Với những lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi đầu tư dài hạn như UAV, cần chia thành từng nhóm vấn đề, đặt hàng các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể để từng bước giải quyết.

UAV là sản phẩm tích hợp nhiều công nghệ, từ chip bán dẫn phục vụ điều khiển, thu phát tín hiệu đến cơ khí, khoa học vật liệu và công nghệ vật liệu. Vì vậy, không thể đặt mục tiêu cùng lúc làm chủ tất cả các công nghệ mà cần có lộ trình và bước đi phù hợp.

Đây cũng là định hướng trong triển khai 10 nhóm công nghệ chiến lược theo chỉ đạo của Chính phủ, từ trí tuệ nhân tạo, robot, chip bán dẫn đến vệ tinh và đường sắt tốc độ cao, hướng tới nâng cao năng lực làm chủ công nghệ lõi, tạo động lực cho tăng trưởng.

Phát triển AI đi đôi với bảo đảm an toàn dữ liệu

Về quản lý trí tuệ nhân tạo, theo đại biểu Ma Thị Thúy (Tuyên Quang), AI mở ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế, nâng cao hiệu quả quản trị nhưng cũng đặt ra thách thức về bảo mật dữ liệu, quyền riêng tư, độ tin cậy của thông tin và trách nhiệm pháp lý.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, Việt Nam đã ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, trong đó chú trọng bảo đảm an toàn dữ liệu và quản lý rủi ro. Theo đó, cán bộ, công chức, viên chức không được đưa dữ liệu mật lên các nền tảng AI để khai thác; những dữ liệu có yêu cầu bảo mật cao phải được kiểm soát chặt chẽ.

Bộ trưởng nhấn mạnh, thách thức đặt ra là phải cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ dữ liệu với việc khai thác cơ hội phát triển AI. Việc cho phép AI tiếp cận dữ liệu có thể mở ra lợi ích trong khai thác thông tin nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ mất quyền kiểm soát dữ liệu và ảnh hưởng đến quyền lợi của chủ thể sở hữu.

Về phía cơ quan quản lý, Bộ KH&CN đã xây dựng khung đạo đức AI, phân loại mức độ rủi ro và đưa ra khuyến nghị nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, nhà phát triển ứng dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm, đồng thời tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo…/.