Một mẫu drone phun thuốc trên cánh đồng.
Từ công nghệ mới nổi đến ngành công nghiệp chiến lược
Thiết bị bay không người lái (UAV) được xác định là một trong các công nghệ chiến lược theo Quyết định 1131/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Việc phát triển và làm chủ công nghệ này được kỳ vọng góp phần tháo gỡ các điểm nghẽn về năng suất, nâng năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.
Việt Nam xác định phát triển UAV không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà là nhu cầu cấp thiết để làm chủ công nghệ lõi, hình thành năng lực sản xuất mới và chủ động tham gia vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Trong cách tiếp cận này, UAV được nhìn nhận như một ngành công nghiệp tổng hợp của thế kỷ XXI, có khả năng tạo ra chuyển biến sâu rộng đối với giao thông tầm thấp, logistics, quản trị không gian và tổ chức sản xuất, tương tự vai trò mà ô tô từng tạo ra đối với nền kinh tế công nghiệp thế kỷ XX.
Điểm đáng chú ý là UAV được định hướng phát triển theo tính chất lưỡng dụng chiến lược. Nghĩa là công nghệ phục vụ dân sự phải có khả năng thích ứng để đáp ứng các yêu cầu về quốc phòng, an ninh khi cần thiết; đồng thời các nền tảng công nghệ phục vụ quốc phòng cũng có thể chuyển hóa thành năng lực phát triển sản phẩm dân sự. Cách tiếp cận này giúp tối ưu nguồn lực đầu tư, rút ngắn thời gian làm chủ công nghệ và tăng sức chống chịu chiến lược của nền kinh tế.
Mục tiêu dài hạn không dừng ở lắp ráp hay gia công, mà là tiến tới tự chủ các công nghệ nền tảng như bộ điều khiển bay, chip AI xử lý tại biên, hệ thống truyền dữ liệu, phần mềm điều hành và các giải pháp tích hợp phục vụ vận hành an toàn trong không phận tầm thấp. Nếu làm chủ được các mắt xích này, Việt Nam không chỉ có thêm một ngành công nghiệp công nghệ cao mới, mà còn xây dựng được năng lực cạnh tranh thực chất trên thị trường khu vực và quốc tế.
Trong mô hình phát triển đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua định hướng sứ mệnh, xây dựng thị trường ban đầu, hoàn thiện hành lang pháp lý và tiên phong ứng dụng trong khu vực công. Doanh nghiệp sẽ là lực lượng trung tâm trong nghiên cứu, sản xuất, thử nghiệm và thương mại hóa sản phẩm, từ đó hình thành hệ sinh thái công nghiệp UAV có chiều sâu và khả năng vươn ra toàn cầu.
UAV đang thử nghiệm phun thuốc cho cây cà phê khu vực tỉnh Điện Biên.
Mở rộng không gian ứng dụng, tạo thị trường cho tăng trưởng mới
Tiềm năng của kinh tế không gian tầm thấp nằm ở chỗ UAV không chỉ là một sản phẩm công nghệ, mà là một nền tảng ứng dụng đa ngành. Trong nông nghiệp thông minh, UAV có thể tham gia phun thuốc bảo vệ thực vật, gieo hạt, giám sát mùa vụ, thu thập dữ liệu canh tác, đặc biệt phù hợp với những vùng sản xuất quy mô lớn như Đồng bằng sông Cửu Long. Khi đó, UAV không chỉ giúp giảm chi phí lao động mà còn nâng cao độ chính xác, tiết kiệm vật tư đầu vào và hỗ trợ sản xuất nông nghiệp theo hướng dữ liệu hóa.
Trong logistics, đây là công cụ đặc biệt phù hợp để kết nối các khu vực địa hình chia cắt, vùng sâu, vùng xa, nơi hạ tầng mặt đất còn hạn chế. Khả năng giao nhận nhanh, linh hoạt và theo nhu cầu thời gian thực có thể tạo ra cách tiếp cận mới cho bài toán phân phối hàng hóa, dịch vụ công ích và cứu trợ khẩn cấp.
Đối với đô thị thông minh, UAV mở ra khả năng giám sát giao thông, quan trắc môi trường, lập bản đồ số 3D, hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn và nâng cao năng lực quản trị đô thị. Trong lĩnh vực năng lượng và hạ tầng, thiết bị bay không người lái có thể tham gia kiểm tra lưới điện, tuabin gió, công trình công nghiệp, nhà máy điện và các hạ tầng quy mô lớn với chi phí thấp hơn, tốc độ cao hơn và mức độ an toàn tốt hơn so với nhiều phương pháp truyền thống.
Ở chiều an ninh - quốc phòng, UAV tiếp tục khẳng định vai trò trong trinh sát, tuần tra biên giới, phòng cháy chữa cháy, quan sát hiện trường và thực hiện các nhiệm vụ chuyên dụng. Chính sự giao thoa giữa ứng dụng dân sự và quốc phòng là yếu tố làm cho UAV trở thành một công nghệ chiến lược, vừa tạo tăng trưởng kinh tế, vừa góp phần củng cố năng lực tự chủ quốc gia.
Để hiện thực hóa các tiềm năng đó, định hướng xây dựng Chương trình "Ứng dụng UAV quốc gia" và hình thành các khu thử nghiệm bay gắn với vùng công nghiệp, nông nghiệp, đô thị trọng điểm là bước đi có ý nghĩa then chốt. Đây sẽ là nơi kiểm chứng hiệu quả kinh tế - kỹ thuật, đo lường giá trị gia tăng thực tế và chuẩn bị điều kiện để nhân rộng ở quy mô lớn hơn.
Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì nghiên cứu, xây dựng và ban hành hệ thống tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) cho UAV, bao gồm các yêu cầu về kỹ thuật, an toàn khai thác và quản lý không phận tầm thấp (UTM). Đồng thời, Bộ cũng xây dựng các quy chuẩn bắt buộc về bảo mật, mã hóa thông tin điều khiển, bảo vệ dữ liệu và định danh điện tử (Remote ID) nhằm quản lý, giám sát hoạt động của UAV trong không phận.
Cùng với đó, Bộ triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cho phép doanh nghiệp thí điểm các sản phẩm, dịch vụ mới như taxi bay, giao hàng trong môi trường an toàn trước khi ban hành quy định chính thức. Đồng thời, Bộ định hướng thiết lập Trung tâm kiểm định và chứng nhận UAV quốc gia để đánh giá chất lượng sản phẩm theo các tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt như NDAA, FCC, CE, ISO.
