Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng dành cho các cơ quan báo chí, xuất bản và đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức sáng 8/4, TS. Lê Xuân Định, Thứ trưởng Bộ KH&CN đã trình bày chuyên đề về quan điểm phát triển khoa học và công nghệ trong Văn kiện Đại hội XIV, đồng thời đề xuất các định hướng triển khai trong giai đoạn tới.
Tái định vị vai trò của khoa học và công nghệ
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, điểm đột phá trong Văn kiện Đại hội XIV là việc đặt KH,CN,ĐMST&CĐS vào vị trí trung tâm của mô hình tăng trưởng. Khác với trước đây khi KH&CN chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ, lần này lĩnh vực này được xác định là yếu tố cấu thành trực tiếp của tăng trưởng, gắn chặt với năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Cách tiếp cận mới phản ánh sự chuyển dịch căn bản: từ tăng trưởng dựa vào mở rộng đầu vào sang tăng trưởng dựa trên tri thức, KH,CN&ĐMST. Trong bối cảnh các động lực truyền thống suy giảm, dữ liệu, công nghệ và tri thức trở thành nguồn lực trực tiếp của phát triển.
Quan điểm này thống nhất với tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, trong đó KH,CN,ĐMST&CĐS được xác định là đột phá quan trọng hàng đầu, đóng vai trò động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Thứ trưởng Lê Xuân Định phát biểu chuyên đề tại Hội nghị.
Phân tích bối cảnh hình thành quan điểm, Thứ trưởng Lê Xuân Định cho rằng sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu đang làm thay đổi căn bản nền tảng phát triển. Cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng mang bản chất là cạnh tranh công nghệ, trong khi năng lực điều hành và thể chế nhiều khi chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ.
Ở trong nước, sau gần 40 năm đổi mới, mô hình tăng trưởng đã bộc lộ những giới hạn. Năng suất lao động tăng chưa đạt yêu cầu, kinh tế số dù tăng trưởng nhanh nhưng vẫn còn khoảng cách so với mục tiêu đề ra. Điều này đặt ra áp lực phải chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng dựa vào KH,CN,ĐMST.
Đáng chú ý, nền tảng thể chế cho lĩnh vực này đang từng bước được hoàn thiện. Hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách liên quan đến KH,CN,ĐMST&CĐS đã được củng cố, tạo hành lang pháp lý quan trọng cho giai đoạn phát triển mới.
Sáu nội dung cốt lõi trong quan điểm của Đảng
Văn kiện Đại hội XIV thể hiện bước phát triển mới trong nhận thức lý luận của Đảng với sáu nội dung cốt lõi:
Nhận diện rõ tính chất của thời đại công nghệ, trong đó tri thức, dữ liệu và nền tảng số trở thành yếu tố tạo giá trị trực tiếp. Xác định KH&CN là động lực chính của tăng trưởng. Đặt ra yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu. Gắn KH&CN với hệ sinh thái phát triển gồm đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nhân lực và phát triển xanh. Liên kết trực tiếp KH&CN với tự chủ chiến lược quốc gia. Yêu cầu đổi mới phương thức quản trị theo hướng dựa trên dữ liệu và kết quả.
Theo đó, KH&CN không chỉ là một lĩnh vực chuyên môn mà trở thành nền tảng của phát triển nhanh, bền vững và tự chủ.
Dù đã đạt một số kết quả tích cực, song quá trình triển khai KH&CN vẫn còn độ trễ so với yêu cầu. Các chỉ số như kinh tế số, đổi mới sáng tạo có cải thiện nhưng chưa tạo được chuyển biến mang tính cấu trúc.
Thực tế cho thấy năng lực làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế; liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp chưa chặt chẽ; khu vực doanh nghiệp chưa thực sự đóng vai trò trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Nguyên nhân chủ yếu nằm ở cách tổ chức hệ thống và phương thức triển khai. Hoạt động KH&CN còn phân tán, quản trị nặng tính hành chính, thiếu gắn kết với thị trường và sản phẩm cuối cùng. Thị trường KH&CN phát triển chưa tương xứng, cơ chế đặt hàng và thương mại hóa công nghệ còn hạn chế.
Các điểm cầu trực tuyến tại Hội nghị.
Để hiện thực hóa quan điểm của Đại hội XIV, Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh từ quản lý đầu vào sang điều hành theo mục tiêu và kết quả.
Trong đó, một số định hướng lớn được đặt ra gồm: Đổi mới cách tiếp cận theo chuỗi "bài toán phát triển, công nghệ, sản phẩm, thị trường"; Tái cấu trúc chương trình KH&CN, ưu tiên công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, dữ liệu; Đổi mới quản trị theo hướng dựa trên dữ liệu, minh bạch và gắn trách nhiệm với đầu ra.
Cải cách cơ chế tài chính theo hướng tài trợ theo kết quả, chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Phát triển thị trường KH&CN, lấy doanh nghiệp làm trung tâm đổi mới sáng tạo. Đầu tư đồng bộ hạ tầng và nguồn nhân lực công nghệ chất lượng cao. Tăng cường kỷ luật thực thi với nguyên tắc "6 rõ".
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, điểm mấu chốt hiện nay không còn là khẳng định vai trò của KH&CN mà là tổ chức thực hiện hiệu quả để chuyển hóa các quan điểm lớn thành kết quả cụ thể trong thực tiễn.
Nếu được triển khai đồng bộ, quyết liệt và đúng hướng, KH,CN&ĐMST&CĐS sẽ thực sự trở thành động lực chủ đạo của mô hình tăng trưởng mới, góp phần đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và nâng cao năng lực tự chủ trong kỷ nguyên số.
