Ở xã Thành Công, tỉnh Cao Bằng, lê và mận vốn có lợi thế để phát triển nhờ điều kiện tự nhiên phù hợp. Nhưng lợi thế về cây trồng chưa đồng nghĩa với việc có thể tạo ra giá trị lớn.
Sản xuất nông nghiệp tại đây còn nhỏ lẻ, manh mún, trong khi khả năng cung cấp dịch vụ du lịch của người dân còn hạn chế. Bài toán đặt ra là làm thế nào để những vườn cây vừa tạo ra sản phẩm nông nghiệp, vừa trở thành một phần của không gian du lịch, qua đó mở thêm cơ hội sinh kế cho người dân.
Đây cũng là một trong những vấn đề được đặt ra trong nhiệm vụ “Nghiên cứu giải pháp phát triển sản xuất, chế biến cây ăn quả ôn đới theo hướng nông nghiệp sinh thái phục vụ phát triển du lịch nông nghiệp tại các tỉnh Tuyên Quang, Cao Bằng và Bắc Kạn”.
Nhiệm vụ thuộc Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025, bắt đầu thực hiện từ năm 2024. Trung tâm Đào tạo, Nghiên cứu giống cây trồng và vật nuôi thuộc Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên là đơn vị chủ trì.
Một ha lê làm “hạt nhân”- Khi vườn cây có thêm một giá trị
Tại Cao Bằng, nhóm nghiên cứu lựa chọn xã Thành Công để đưa các giải pháp khoa học, công nghệ vào thực tế.
Mô hình đầu tiên là thâm canh cây lê theo hướng nông nghiệp sinh thái với quy mô 1 ha, được đơn vị chủ trì phối hợp Công ty TNHH Kolia Cao Bằng triển khai.
Điểm khác biệt nằm ở mục tiêu phía sau vườn lê. Mô hình không chỉ hướng đến năng suất, chất lượng quả mà còn được đặt trong không gian phát triển du lịch, với định hướng kết hợp trải nghiệm nông nghiệp, nghỉ dưỡng và văn hóa địa phương.
Cùng với vườn lê, một mô hình trồng mới 3 ha mận tại xóm Pù Vài, xã Thành Công với 5 hộ dân tham gia cũng được triển khai. Trong quá trình thực hiện, người dân được bàn giao và hướng dẫn sử dụng phân bón hữu cơ vi sinh, các loại phân bón và chế phẩm sinh học nhằm giảm lượng phân hóa học, hướng sản xuất đến tính bền vững hơn của hệ sinh thái.
Những thay đổi này cho thấy khoa học và công nghệ không xuất hiện ở nông thôn dưới hình thức một thiết bị hiện đại hay dây chuyền lớn. Đôi khi, nó bắt đầu từ chính cách người dân chăm sóc một vườn cây: sử dụng đầu vào nào, giảm hóa chất ra sao và tổ chức sản xuất thế nào để vừa tạo nông sản vừa giữ được môi trường, cảnh quan.
Cách tiếp cận của nhiệm vụ cũng đặt ra một câu hỏi khác: một ha lê có thể tạo ra giá trị gì ngoài số quả thu hoạch được? Trong sản xuất truyền thống, giá trị của vườn cây chủ yếu được tính bằng sản lượng và giá bán quả. Nhưng khi đặt trong không gian du lịch nông nghiệp, chính vườn cây có thể trở thành một sản phẩm.
Mùa hoa tạo cảnh quan. Quá trình chăm sóc và thu hoạch có thể trở thành hoạt động trải nghiệm. Nông sản tại vườn trở thành sản phẩm để du khách sử dụng hoặc mua mang về. Văn hóa và đời sống của cộng đồng xung quanh tạo thêm chiều sâu cho trải nghiệm.
Đó là lý do cây lê, cây mận tại Thành Công được lựa chọn không chỉ vì phù hợp với điều kiện tự nhiên. Đây còn là những cây có giá trị cảnh quan và khả năng kết nối với hoạt động du lịch trải nghiệm. Xã Thành Công đồng thời nằm trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, tạo thêm điều kiện để kết nối sản xuất nông nghiệp với dòng khách du lịch.
Khi ấy, khoa học và công nghệ không đơn thuần giúp người dân sản xuất nhiều hơn, mà hướng tới khả năng tạo nhiều giá trị hơn trên cùng một không gian sản xuất.
Từ sản xuất sinh thái đến sản phẩm OCOP, Khoa học đi từ vườn cây đến sinh kế
Một mắt xích khác của nhiệm vụ là đưa sản phẩm từ vườn cây đi xa hơn sau thu hoạch. Theo thông tin từ quá trình triển khai tại Cao Bằng, đơn vị chủ trì đang thực hiện đăng ký một sản phẩm OCOP 4 sao đối với lê Kolia Phja Đén. Nếu hoàn thiện được chuỗi này, giá trị của cây lê sẽ không chỉ nằm ở sản xuất nguyên liệu.
Từ quy trình canh tác theo hướng sinh thái, sản phẩm có thể được chuẩn hóa, xây dựng thương hiệu, kết nối với chương trình OCOP và đồng thời trở thành một phần của sản phẩm du lịch. Đây cũng chính là điểm mà nhiều nhiệm vụ khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới hiện nay hướng tới. Một mô hình sản xuất không đứng riêng lẻ. Nó cần kết nối người dân, doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường.
Ở Thành Công, Trung tâm Đào tạo, Nghiên cứu giống cây trồng và vật nuôi đảm nhiệm vai trò nghiên cứu và chuyển giao; doanh nghiệp tham gia mô hình lê; các hộ dân trực tiếp tham gia mô hình mận. Mỗi chủ thể giữ một mắt xích khác nhau. Cách làm này phù hợp với mục tiêu của Chương trình khoa học và công nghệ phục vụ xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.
Thay vì chỉ xây dựng các mô hình trình diễn, Chương trình đặt yêu cầu kết quả khoa học và công nghệ phải tạo hiệu quả kinh tế, có liên kết chuỗi giá trị và đặc biệt có khả năng được địa phương tiếp tục triển khai, nhân rộng.
Nhìn từ Thành Công, bài toán ấy khá rõ. Một ha lê hay 3 ha mận vẫn là quy mô ban đầu. Giá trị của nhiệm vụ không nằm ở diện tích mô hình lớn hay nhỏ mà ở việc những giải pháp được thử nghiệm có đủ phù hợp để người dân tiếp tục áp dụng hay không.
Nếu phương thức sản xuất sinh thái giúp tạo ra sản phẩm tốt hơn, cảnh quan đẹp hơn; nếu vườn cây có thể đón khách; nếu sản phẩm được chuẩn hóa và kết nối với OCOP, một mô hình nghiên cứu có thể tạo ra nhiều lớp giá trị thay vì chỉ một vụ thu hoạch.
Không chỉ bán quả
Câu chuyện cây ăn quả ôn đới ở Cao Bằng cho thấy một sự thay đổi đáng chú ý trong cách đưa khoa học và công nghệ về nông thôn. Đích đến không còn chỉ là “trồng được cây gì” hay “năng suất tăng bao nhiêu”. Câu hỏi rộng hơn là trên cùng một vườn cây, có thể tạo thêm bao nhiêu giá trị cho người dân và địa phương? Vườn lê trước hết vẫn phải tạo ra quả. Nhưng vườn lê cũng có thể tạo cảnh quan. Cảnh quan có thể trở thành điểm trải nghiệm. Khách du lịch tạo thêm nhu cầu cho nông sản và dịch vụ địa phương. Sản phẩm được chuẩn hóa lại góp phần tạo thương hiệu cho vùng sản xuất. Khi những mắt xích này nối được với nhau, nông nghiệp không còn đứng riêng bên cạnh du lịch.
Ở xã Thành Công, hành trình ấy mới đang được xây dựng từ những mô hình cụ thể: 1 ha lê sinh thái, 3 ha mận, 5 hộ dân tham gia và những giải pháp kỹ thuật được đưa trực tiếp xuống vườn cây.
Hiệu quả kinh tế cuối cùng và khả năng nhân rộng vẫn cần được tiếp tục đánh giá khi nhiệm vụ hoàn thành. Nhưng cách tiếp cận đã cho thấy một hướng đi: khoa học và công nghệ không chỉ giúp tạo ra nông sản, mà có thể giúp biến chính hoạt động sản xuất nông nghiệp thành một phần của kinh tế trải nghiệm.
Khi người nông dân không chỉ bán quả mà có thể tạo thêm giá trị từ cảnh quan, sản phẩm địa phương và du lịch, khoa học và công nghệ mới thực sự trở thành một “đòn bẩy” cho xây dựng nông thôn mới.
