Cuốn sách tái bản ấn phẩm của tác giả Nguyễn Từ Chi (ảnh phải) (Ảnh: CAND)
Mặc dù việc thực thi bảo hộ quyền tác giả đang có những tác dụng tích cực, song tình trạng vi phạm quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản ở nước ta vẫn đang ở mức báo động. Có thể kể ra vài hành vi phổ biến xâm phạm quyền tác giả như: xuất bản tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả; làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả; xuất khẩu, nhập khẩu, phân phối bản sao tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, không trả tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác theo quy định của pháp luật; nhân bản, sản xuất bản sao, phân phối, trưng bày hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua mạng truyền thông và các phương tiện kỹ thuật số mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả... Các hành vi xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản này đang dần triệt tiêu sự sáng tạo và kìm hãm sự phát triển của ngành xuất bản.
Nhiều năm qua, vấn nạn được nhắc đến nhiều nhất mà ngành xuất bản Việt Nam phải đối mặt đó là nạn in lậu, việc in lậu diễn ra trên quy mô rộng với nhiều hình thức hết sức tinh vi. Sách in lậu nhiều sai sót, chất lượng giấy in không đạt chuẩn và nhất là hình ảnh in không được rõ ràng, bị nhòe, màu sắc không đồng đều, chữ bị đứt nét. Nguy hiểm hơn, sách in lậu không đảm bảo về nội dung, có thể có những lỗi sai nghiêm trọng về kiến thức. Tuy nhiên, thời gian gần đây, khi chưa giải quyết được vấn nạn in lậu, thị trường xuất bản lại nóng lên nạn vi phạm bản quyền. Vi phạm bản quyền sách là sao chép lại hay là lưu truyền tác phẩm của người khác mà không xin phép, trái phép hoặc không ghi rõ nguồn và tên tác giả chính thức. Đây được xem là hành vi vi phạm quyền tác giả sở hữu trí tuệ. Sách vi phạm bản quyền nguy hại không thua gì sách lậu khi nó không phải lén lút phát hành mà có thể chính danh, hợp pháp bày bán tại các nhà sách. Điều đáng nói là những ấn phẩm được NXB cấp giấy phép xuất bản nhưng lại vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ khi chưa được người sở hữu bản quyền của ấn phẩm cho phép.
Mới đây, một số cơ quan báo chí đã lên tiếng khi phát hiện ra việc vi phạm bản quyền ở một số cuốn sách. Trong đó, cuốn “Văn hóa tộc người Việt Nam” của học giả Nguyễn Từ Chi do NXB Thời đại, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Nhà sách Thăng Long (TP.Hồ Chí Minh) liên kết phát hành là cuốn sách được “tái bản và sửa chữa” một cách cẩu thả trong công tác biên tập, vi phạm bản quyền và đáng bị xem là "thảm họa" so với tác phẩm gốc mang tên “Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người của Nguyễn Từ Chi” (NXB Văn hóa Thông Tin và tạp chí Văn hóa Nghệ thuật ấn hành) xuất bản lần đầu năm 1996. Được biết, trong bìa lót cuốn sách “Văn hóa tộc người Việt Nam” có ghi là “tái bản, có sửa chữa và bổ sung” nhưng thực chất NXB đã bớt xén quá nhiều thông tin trong cuốn sách gốc.
Nói về việc vi phạm bản quyền của cuốn sách “Văn hóa tộc người Việt Nam”, ông Phạm Quốc Chính, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản cho biết: Qua kiểm tra xuất bản phẩm lưu chiểu, cuốn sách "Văn hóa tộc người Việt Nam" bản tái bản có sửa chữa do NXB Thời đại và Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, nhà sách Thăng Long (TP Hồ Chí Minh) liên kết phát hành chưa hề nộp lưu chiểu theo quy định. NXB Thời đại đã chính thức thừa nhận mắc phải những sai sót khi không chấp hành nghiêm quy trình biên tập, dẫn đến việc cắt bỏ đi một số bài viết, sửa chữa khi chưa được sự đồng ý của tác giả.
Một cuốn sách khác cũng đang được dư luận quan tâm vì vi phạm Luật Xuất bản hiện hành, đó là cuốn “Đại Việt sử ký toàn thư” (NXB Thời đại & Công ty TNHH văn hóa Minh Tân - Nhà sách Minh Thắng). Theo phát hiện của một số cơ quan báo chí, cuốn sách này đã có vi phạm về bản quyền khi không đề xuất bản dựa theo bản khắc in năm nào; không có tên dịch giả; không có tên người hiệu đính… Trả lời về sự việc trên, ông Phạm Quốc Chính, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản cho biết: Việc xử lý những vi phạm theo Luật Xuất bản là việc làm tuân thủ luật pháp của các cơ quan nhà nước. Xung quanh việc vi phạm bản quyền của NXB Thời đại mà báo chí đã nêu, Cục Xuất bản đã chỉ đạo các phòng chức năng của Cục năm bắt thông tin để có những biện pháp xử lý đúng việc đúng pháp luật cho từng trường hợp cụ thể, mức độ nặng nhẹ đối với từng hành vi cần có thẩm tra, kết luận cụ thể thì mới có những hình thức xử phạt phù hợp. Đầu sách này vẫn đang được thẩm tra, xác minh và chưa đưa ra kết luận sai phạm. Cục cũng đã có yêu cầu cụ thể đối với các bên liên quan báo cáo giải trình sự việc.
Chỉ trong tháng 9/2014, hai cuốn sách là: “Văn hóa tộc người Việt Nam” và “Đại Việt sử ký toàn thư” (trong đó cuốn “Văn hóa tộc người Việt Nam” của học giả Nguyễn Từ Chi do NXB Thời đại, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Nhà sách Thăng Long TP.Hồ Chí Minh) liên kết phát hành với nội dung cẩu thả và vi phạm bản quyền nhưng lại được trao giải thưởng Sách hay 2014) đã bị các cơ quan báo chí phát hiện có hành vi vi phạm bản quyền một lần nữa phơi bày những lỗ hổng trong công tác liên kết xuất bản dẫn đến những vi phạm về bản quyền. Điều này cho thấy khi vai trò quan trọng của các NXB là việc lựa chọn, kiểm tra các ấn phẩm trước khi cho ấn hành, nhưng nhiều NXB không thực hiện nghiêm túc chức trách của mình mà thiếu tôn trọng bản quyền và tự tạo nên những “hố sâu” ngăn trở việc xây dựng một thị trường xuất bản lành mạnh.
Không thể nói, các NXB không tinh thông nghiệp vụ xuất bản, không hiểu rõ luật lệ hay không hiểu về luật bản quyền. Vậy tại sao hiểu rõ luật nhưng họ vẫn vi phạm?. Phải chăng những hình phạt đưa ra như: cảnh cáo, nhắc nhở hay phạt hành chính chưa đủ răn đe? Đã đến lúc cần có các biện pháp xử lý nghiêm và ngăn chặn kịp thời đối với những hành vi vi phạm bản quyền, nếu không ngành xuất bản Việt Nam sẽ khó có thể phát triển chứ chưa nói đến việc vươn ra các thị trường quốc tế./.
