Mở rộng hợp tác, tiến sâu vào những công đoạn cốt lõi
Ngày 09/11/2026, trong khuôn khổ Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học công nghệ Việt Nam - Nhật Bản tại Tokyo nhân chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, nhiều văn kiện hợp tác quan trọng giữa 2 nước trong lĩnh vực bán dẫn và AI đã được trao trước sự chứng kiến của lãnh đạo cấp cao hai nước.
Đáng chú ý, Việt Nam và Nhật Bản thúc đẩy 11 dự án nghiên cứu chung về bán dẫn được lựa chọn trong giai đoạn 2025-2026 với sự đồng tài trợ của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản (JST), thuộc chương trình NEXUS. Khác với mô hình hợp tác chủ yếu dựa trên trao đổi học thuật, các dự án lần này hướng đến cả chế tạo sản phẩm nguyên mẫu, phát triển tài sản sở hữu trí tuệ và đào tạo nhân lực thông qua các công đoạn thiết kế, chế tạo mẫu, đo lường, đánh giá công nghệ.
Điểm nhấn đáng chú ý khác là thỏa thuận giữa Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) với Systems Design Lab thuộc Đại học Tokyo về hỗ trợ thiết kế, chế tạo thử và đánh giá chip theo mô hình MPW (Multi-Project Wafer) tại Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn của Việt Nam.
Đây là hướng hợp tác có ý nghĩa thực tiễn. MPW cho phép tích hợp nhiều thiết kế vi mạch trên cùng một tấm wafer, qua đó chia sẻ chi phí chế tạo thử và tạo điều kiện để các nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp kiểm chứng thiết kế trước khi tiến tới sản xuất. Nếu được triển khai hiệu quả, Việt Nam có thể rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu thiết kế chip và khả năng đưa sản phẩm ra thị trường.
Ở lĩnh vực AI, biên bản ghi nhớ giữa Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông (PTIT) và Viện Matsuo của Nhật Bản tập trung vào nghiên cứu, đào tạo học sâu, khoa học dữ liệu, AI tạo sinh, robot và sản xuất thông minh. Như vậy, hợp tác không chỉ dừng ở phát triển thuật toán mà còn hướng đến ứng dụng AI trong doanh nghiệp, khu vực công và các hoạt động kinh tế - xã hội.
Hai nền công nghiệp bổ trợ, mở ra cơ hội chiến lược
Xét về cấu trúc công nghiệp, Việt Nam và Nhật Bản có những thế mạnh tương đối bổ trợ cho nhau. Nhật Bản sở hữu nền tảng lâu năm về vật liệu bán dẫn, thiết bị sản xuất, công nghệ chính xác, kiểm soát chất lượng và nghiên cứu vật liệu tiên tiến. Trong khi đó, Việt Nam có lợi thế về lực lượng lao động trẻ, nền công nghiệp điện tử đang mở rộng, năng lực thiết kế vi mạch và khả năng thu hút đầu tư công nghệ cao.
Sự bổ trợ này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu đang tái cấu trúc. Các quốc gia không chỉ cạnh tranh về năng lực sản xuất chip mà còn tìm cách bảo đảm nguồn cung vật liệu, thiết bị, nhân lực và công nghệ chiến lược.
Theo báo cáo Khảo sát kinh tế Việt Nam năm 2025 của OECD, Việt Nam có khoảng 26.000 kỹ sư hoạt động trong ngành bán dẫn, khoảng 50 doanh nghiệp thiết kế chip và 7 cơ sở lắp ráp, đóng gói, kiểm thử. Tuy nhiên, Việt Nam chưa có nhà máy chế tạo wafer bán dẫn. OECD cũng ghi nhận Việt Nam từng chiếm khoảng 2% giá trị xuất khẩu bán dẫn toàn cầu năm 2021, đứng thứ 10 thế giới.
Trong khi đó, Nhật Bản có vị thế đặc biệt ở những mắt xích có hàm lượng công nghệ cao. Theo định hướng hợp tác công nghiệp giữa hai nước, việc kết nối năng lực nghiên cứu, vật liệu, thiết bị và kỹ thuật chính xác của Nhật Bản với nguồn nhân lực, năng lực thiết kế và hệ sinh thái sản xuất điện tử của Việt Nam có thể tạo ra giá trị lớn hơn so với hợp tác đầu tư đơn thuần.
Đặc biệt, hợp tác MPW với Đại học Tokyo có thể giúp Việt Nam từng bước nâng cao năng lực thiết kế, kiểm chứng và chế tạo thử vi mạch. Đây là khâu quan trọng để các doanh nghiệp trong nước không chỉ tham gia gia công mà còn tiến tới phát triển sản phẩm mang hàm lượng công nghệ và sở hữu trí tuệ của mình.
Bài toán nhân lực và AI: Điều kiện để nâng cấp chuỗi giá trị
Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của ngành bán dẫn Việt Nam hiện nay là nguồn nhân lực trình độ cao. Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực có trình độ đại học trở lên đến năm 2030. So với khoảng 26.000 kỹ sư hiện có theo thống kê của OECD năm 2025, quy mô nhân lực cần được mở rộng đáng kể, đồng thời phải nâng cao chất lượng đào tạo thực hành.
Trong khuôn khổ hợp tác Việt Nam – Nhật Bản, chương trình NEXUS được kỳ vọng hỗ trợ phát triển khoảng 250 nhân lực trình độ tiến sĩ trong lĩnh vực bán dẫn. Hai nước cũng hướng tới đào tạo khoảng 100 tiến sĩ về AI cho Việt Nam đến năm 2030. Đây là những mục tiêu đã được khẳng định trong Tuyên bố chung Việt Nam - Nhật Bản ngày 9/11/2026.
Nếu đặt cạnh mục tiêu 50.000 nhân lực bán dẫn, con số 250 tiến sĩ có quy mô không lớn về số lượng, nhưng có ý nghĩa quan trọng về chất lượng. Đây là lực lượng có thể tham gia dẫn dắt nhóm nghiên cứu, phát triển công nghệ, xây dựng chương trình đào tạo và kết nối các phòng thí nghiệm trong nước với mạng lưới nghiên cứu quốc tế.
Ở chiều ngược lại, AI đang tạo ra nhu cầu mới đối với chính ngành bán dẫn. Sự phát triển của AI tạo sinh, trung tâm dữ liệu, robot và thiết bị thông minh kéo theo nhu cầu về chip xử lý hiệu năng cao, chip tiết kiệm năng lượng, bộ nhớ và vi mạch chuyên dụng.
Do đó, việc PTIT hợp tác với Viện Matsuo không nên được nhìn nhận như một chương trình đào tạo AI độc lập, mà cần đặt trong mối liên hệ với chiến lược phát triển hạ tầng tính toán, dữ liệu và công nghiệp bán dẫn. Một hệ sinh thái AI mạnh cần có cả năng lực phần mềm lẫn nền tảng phần cứng đủ sức đáp ứng nhu cầu tính toán ngày càng lớn.
Từ thỏa thuận đến năng lực tự chủ công nghệ
Điểm đáng chú ý trong hợp tác Việt Nam – Nhật Bản là xu hướng chuyển từ những hoạt động trao đổi, đào tạo đơn lẻ sang mô hình liên kết nhiều chủ thể gồm: Cơ quan quản lý, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Định hướng này cũng phù hợp với những cam kết trong Tuyên bố chung ngày 9/11, khi lãnh đạo hai nước nhất trí tăng cường các dự án nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực và hợp tác công nghệ chiến lược, đặc biệt trong bán dẫn và AI.
Tuy nhiên, thách thức không nằm ở số lượng biên bản ghi nhớ được ký kết mà ở kết quả có thể đo đếm, số lượng kỹ sư được đào tạo qua dự án thực tế, bao nhiêu thiết kế chip được chế tạo thử; các công nghệ được chuyển giao; sản phẩm được thương mại hóa và doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia sâu đến đâu trong chuỗi cung ứng của Nhật Bản.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, lợi thế trong ngành bán dẫn không chỉ đến từ vốn đầu tư mà còn phụ thuộc vào khả năng tích lũy tri thức, làm chủ công nghệ và xây dựng mạng lưới doanh nghiệp hỗ trợ. Việt Nam cần tận dụng hợp tác với Nhật Bản để phát triển các phòng thí nghiệm dùng chung, nâng cao năng lực chế tạo thử, kiểm thử và đóng gói chip, đồng thời hình thành đội ngũ chuyên gia có khả năng dẫn dắt nghiên cứu dài hạn. Quan trọng hơn, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia ngay từ khâu đặt hàng nghiên cứu, thử nghiệm sản phẩm đến sản xuất và thương mại hóa.
Từ 11 dự án nghiên cứu chung đến các thỏa thuận về chế tạo thử chip và phát triển AI, hợp tác Việt Nam - Nhật Bản đang mở ra cơ hội nâng cấp quan hệ từ đối tác đầu tư, thương mại sang đối tác đồng kiến tạo công nghệ. Nếu được triển khai đồng bộ, đây có thể là một trong những động lực quan trọng giúp Việt Nam chuyển từ vị trí tham gia chuỗi cung ứng bán dẫn sang từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.
