AI mở thêm dư địa cho công nghiệp văn hóa Việt Nam

Sự phát triển của AI đang tạo thêm công cụ cho người làm văn hóa, nghệ thuật từ khâu hình thành ý tưởng, sản xuất đến quảng bá và phân phối. Xu hướng này phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực mở rộng không gian phát triển văn hóa.

AI đi vào chuỗi sản xuất văn hóa

Hiện nay, AI có thể hỗ trợ nhiều khâu, từ nghiên cứu thị trường, phát triển ý tưởng, xử lý kỹ thuật đến quảng bá và phân phối sản phẩm. Với doanh nghiệp, công nghệ giúp rút ngắn quy trình, giảm chi phí thử nghiệm và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường; với người sáng tạo, AI bổ sung thêm công cụ thể hiện và đưa sản phẩm đến công chúng.

Trong điện ảnh, AI đang được sử dụng để phục hồi hình ảnh, tạo phụ đề, hỗ trợ lồng tiếng, xử lý hậu kỳ và phân tích thị hiếu khán giả. Với âm nhạc, các công cụ mới giúp thử nghiệm giai điệu, phối khí, xử lý âm thanh, khử tạp âm và tạo bản thu thử nhanh hơn.

Ngành xuất bản cũng bắt đầu khai thác AI trong biên tập, dịch thuật, tóm tắt văn bản và chuyển sách thành sách nói. Trong quảng cáo, thiết kế, trò chơi điện tử hay du lịch, khả năng phân tích lượng lớn thông tin và cá nhân hóa nội dung giúp đơn vị sản xuất hiểu rõ hơn nhu cầu của từng nhóm khách hàng.

Ở lĩnh vực nghệ thuật, AI đã bắt đầu được đưa vào quá trình sáng tác tại Việt Nam. Tại triển lãm "Thể lạ" ở Hà Nội, các nghệ sĩ sử dụng AI để hỗ trợ tạo hình ảnh, âm thanh và các tác phẩm sắp đặt. AI đóng vai trò như một công cụ sáng tác, còn ý tưởng, cách lựa chọn chất liệu, chỉnh sửa kết quả và thông điệp cuối cùng vẫn do nghệ sĩ quyết định.

Không gian tiếp cận văn hóa cũng thay đổi. Tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, robot tích hợp trí tuệ nhân tạo được sử dụng để hướng dẫn, cung cấp thông tin và tương tác với khách tham quan. Cùng với bảo tàng số, thư viện số, thực tế ảo và các nền tảng trực tuyến, phương thức giới thiệu lịch sử, hiện vật và di sản ngày càng đa dạng.

Việt Nam có nguồn chất liệu phong phú từ lịch sử, di sản, văn học dân gian, nghệ thuật truyền thống và đời sống đương đại. Khi được số hóa, chuẩn hóa và tổ chức thành nguồn dữ liệu có chất lượng, những tài nguyên này có thể trở thành đầu vào quan trọng cho các ứng dụng AI, góp phần phát triển điện ảnh, hoạt hình, âm nhạc, trò chơi điện tử, thiết kế và du lịch văn hóa mang dấu ấn Việt Nam.

Để sản phẩm AI vẫn mang giá trị Việt

Công nghệ trí tuệ nhân tạo phát triển đi kèm những vấn đề ngày càng cụ thể về quyền tác giả, nguồn tư liệu đầu vào và trách nhiệm đối với sản phẩm được tạo ra.

Bản quyền là vấn đề trực tiếp bởi các mô hình AI thường học từ khối lượng lớn sách, phim, hình ảnh, bản ghi âm và nhiều loại tác phẩm khác. Việc một tác phẩm được sử dụng ở đâu, với mục đích gì và quyền lợi của tác giả được bảo đảm ra sao trở thành câu hỏi cần giải quyết khi AI đi sâu vào các ngành công nghiệp văn hóa.

Từ tháng 4/2026, Nghị định số 134/2026/NĐ-CP đã bổ sung quy định liên quan đến tác phẩm có sử dụng AI. Theo đó, sự đóng góp của con người là căn cứ quan trọng để xác định quyền tác giả. Người sáng tạo phải có vai trò đáng kể, mang tính quyết định trong quá trình hình thành tác phẩm, từ đưa ra yêu cầu, lựa chọn, chỉnh sửa kết quả đến thể hiện ý đồ và chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng. Sản phẩm hoàn toàn do hệ thống AI tạo ra, không có đóng góp sáng tạo đáng kể của con người, không làm phát sinh quyền tác giả, quyền liên quan.

Cùng với đó, một bài toán khác nằm ở chính nguồn tài nguyên văn hóa của Việt Nam. Nhiều tư liệu về di sản, nghệ thuật biểu diễn, tiếng Việt, phong tục và tri thức bản địa vẫn đang được số hóa và tập hợp. Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, các chương trình, vở diễn và tác phẩm có giá trị đang từng bước được chuyển sang dạng số để phục vụ lưu trữ, nghiên cứu, quảng bá và tiếp cận công chúng.

Những kho tư liệu đó, khi được tổ chức bài bản, không chỉ phục vụ bảo tồn mà còn có thể trở thành nguồn đầu vào cho các sản phẩm văn hóa số. Một mô hình được tiếp cận đầy đủ với ngôn ngữ, lịch sử, âm nhạc, mỹ thuật và tri thức bản địa của Việt Nam sẽ có cơ sở tốt hơn để hỗ trợ người sáng tạo phát triển nội dung phù hợp với bối cảnh trong nước.

Tuy nhiên, số lượng chưa quyết định chất lượng. Dữ liệu về lịch sử, tín ngưỡng, phong tục hay di sản nếu thiếu bối cảnh hoặc sai lệch có thể dẫn đến hình ảnh, câu chuyện và biểu tượng văn hóa không chính xác. Vì vậy, quá trình xây dựng nguồn tư liệu cần có sự tham gia của chuyên gia, nghệ nhân và những người am hiểu từng lĩnh vực.

Con người cũng là yếu tố quyết định ở khâu cuối cùng. AI có thể phân tích, gợi ý và thực hiện nhanh nhiều thao tác kỹ thuật, nhưng lựa chọn điều gì cần kể, kể như thế nào và giá trị nào cần được chuyển tải vẫn thuộc về người sáng tạo. Điều này đòi hỏi một đội ngũ mới vừa am hiểu văn hóa, nghệ thuật, vừa có khả năng khai thác các công cụ số.

Sự kết hợp giữa nguồn tư liệu văn hóa có chất lượng, cơ chế bảo vệ quyền tác giả và năng lực của người làm nghề sẽ quyết định AI tạo ra sản phẩm có giá trị hay chỉ làm tăng số lượng nội dung. Đây cũng là nền tảng để Việt Nam tận dụng công nghệ mới nhằm phát triển công nghiệp văn hóa, mở rộng thị trường nhưng vẫn giữ được dấu ấn và bản sắc riêng.