Bứt phá năng suất: Doanh nghiệp phải đổi mới từ tư duy đến công nghệ

"Cơ hội là rất lớn, nhưng khoảng cách giữa doanh nghiệp biết đổi mới và doanh nghiệp chậm đổi mới cũng sẽ ngày càng lớn", TS. Trần Hậu Ngọc, Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia chia sẻ tại Hội thảo chuyên đề 4 với chủ đề "Đổi mới sáng tạo: Động lực tăng trưởng năng suất bền vững cho doanh nghiệp" diễn ra sáng ngày 14/8/2026 tại TP. Hồ Chí Minh.

Hội thảo nằm trong khuôn khổ Diễn đàn Năng suất Chất lượng Quốc gia 2026 với chủ đề: "Bứt phá năng suất dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để Việt Nam tiến nhanh tới tầm nhìn 2045" do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì tổ chức với sự phối hợp của Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và Tổ chức Năng suất châu Á (APO).

Theo Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Trần Hậu Ngọc, những lợi thế truyền thống dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên đang dần suy giảm, buộc doanh nghiệp phải đổi mới từ tư duy, công nghệ, quy trình đến sản phẩm và mô hình kinh doanh.

Đổi mới sáng tạo, là cách doanh nghiệp tìm ra phương thức tốt hơn để sử dụng nguồn lực và tạo ra giá trị mới. Một sáng kiến giúp rút ngắn thời gian sản xuất, giảm sản phẩm lỗi, tiết kiệm nguyên liệu, nâng chất lượng hay mở ra thị trường mới đều có thể trực tiếp chuyển hóa thành năng suất và năng lực cạnh tranh. Trong khi đó, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, tự động hóa và công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh. Vấn đề đặt ra không còn chỉ là doanh nghiệp có đổi mới hay không, mà là đổi mới như thế nào để tạo ra kết quả thực chất và bền vững.

Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Trần Hậu Ngọc cho rằng, doanh nghiệp cần chuyển từ những sáng kiến riêng lẻ sang xây dựng năng lực đổi mới có hệ thống, gắn với chiến lược kinh doanh, quản trị chất lượng, sản xuất, phát triển nguồn nhân lực và nâng cao năng suất.

TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NACENTECH) nhận định, cuộc cách mạng AI và chuyển đổi số đang mở ra cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam đi tắt, đón đầu và thiết lập lợi thế cạnh tranh mới.

Theo TS. Nguyễn Đắc Bình Minh, Việt Nam hiện có khoảng 4.000 startup, tổng vốn đầu tư khởi nghiệp tích lũy đạt 3,2 tỷ USD và 4 kỳ lân công nghệ gồm VNG, VNPay, MoMo và Sky Mavis. Mục tiêu đến năm 2030 là hình thành thêm 3-4 kỳ lân công nghệ mới.

Tuy nhiên, hệ sinh thái vẫn đối mặt 4 điểm nghẽn, gồm quy mô thị trường hạn chế đối với doanh nghiệp công nghệ; thiếu vốn mạo hiểm giai đoạn đầu; cơ chế thử nghiệm (sandbox) chưa được triển khai đồng bộ và khó khăn trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Một vấn đề đáng chú ý được chỉ ra là "điểm gãy" trong quá trình đưa khoa học, công nghệ vào cuộc sống và nền kinh tế. Chuỗi từ khoa học - công nghệ - sản phẩm - sản xuất - thị trường có thể bị gián đoạn ở khâu chuyển từ sản phẩm mẫu sang thiết lập dây chuyền, tối ưu quy trình và sản xuất hàng loạt.

Trong bối cảnh đó, AI và chuyển đổi số được nhìn nhận là yếu tố có thể làm thay đổi cấu trúc năng suất. AI cho phép phân tích dữ liệu lớn để dự báo biến động thị trường, tối ưu chuỗi cung ứng và giảm rủi ro vận hành; trong hoạt động R&D, số hóa từ thu thập dữ liệu đến mô phỏng giúp rút ngắn chu trình từ ý tưởng đến sản phẩm hoàn thiện. Chuyển đổi số cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp kết nối với mạng lưới chuyên gia, viện nghiên cứu và trường đại học trên toàn cầu.

Theo TS. Cao Hoàng Long, Viện Năng suất Việt Nam, Chuyên gia năng suất của APO trong bối cảnh vòng đời sản phẩm, dịch vụ ngày càng ngắn, đối thủ mới liên tục xuất hiện cùng sự phát triển nhanh của AI, tự động hóa và dữ liệu lớn, chất lượng thôi là chưa đủ.

Một hệ thống chỉ bảo đảm sự ổn định sẽ khó tồn tại nếu không đi cùng khả năng tạo ra cái mới. Vì vậy, đổi mới sáng tạo không nên phụ thuộc vào một vài cá nhân xuất sắc mà cần trở thành năng lực của cả tổ chức, có thể hoạch định, đo lường, đánh giá và cải tiến liên tục.

Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc đánh giá hiện trạng, xác định mục tiêu đổi mới gắn với chiến lược kinh doanh, sau đó thí điểm ở quy mô nhỏ trước khi đánh giá và nhân rộng. Yếu tố quyết định thành công không chỉ nằm ở quy trình, mà còn ở việc xây dựng văn hóa chấp nhận rủi ro có kiểm soát và học hỏi từ thất bại.

Chia sẻ kinh nghiệm từ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoàng Kiên, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Bóng đèn Phích nước Rạng Đông cho biết, doanh nghiệp xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực phát triển.

Rạng Đông hiện có khoảng 2.500 lao động, trong đó khoảng 240 kỹ sư và 100 nhân sự dành cho R&D. Doanh nghiệp dành 15% lợi nhuận sau thuế cho Quỹ phát triển tiềm lực khoa học công nghệ và 7% cho Quỹ đầu tư mạo hiểm.

Trong hoạt động nghiên cứu, doanh nghiệp đã hình thành 6 trung tâm tri thức, triển khai nghiên cứu công nghệ số, IoT, AI và ứng dụng dữ liệu, bản sao số, trí tuệ nhân tạo nhằm hỗ trợ ra quyết định dựa trên dữ liệu, tối ưu hiệu quả sản xuất - kinh doanh.

Khép lại Hội thảo, Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia Trần Hậu Ngọc nhấn mạnh 3 vấn đề: 

Trước hết, đổi mới sáng tạo phải hướng tới kết quả, không lấy số lượng sáng kiến hay mức đầu tư công nghệ làm mục tiêu cuối cùng mà cần đo bằng giá trị tạo ra, tác động đến năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh.

Tiếp đó, doanh nghiệp phải giữ vai trò chủ thể trung tâm của đổi mới sáng tạo; Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức tư vấn và hiệp hội đóng vai trò tạo môi trường, cung cấp tri thức và kết nối nguồn lực. 

Cuối cùng, năng lực đổi mới sáng tạo cần được xây dựng lâu dài trong doanh nghiệp, thay vì coi đây là một dự án ngắn hạn. "Đổi mới sáng tạo phải trở thành một phần của văn hóa quản trị và chiến lược phát triển doanh nghiệp", ông Ngọc nhấn mạnh.