Đây được xem là hướng đi quan trọng để nâng giá trị nông sản, mở rộng thị trường và tạo sinh kế bền vững cho người dân miền núi.
Từ mở rộng diện tích đến nâng giá trị bằng công nghệ
Thực hiện Nghị quyết số 11-NQ/TU ngày 31/12/2025 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng hàng hóa tập trung, xanh, thông minh và bền vững giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035, Điện Biên đang tập trung hình thành các vùng sản xuất nguyên liệu chủ lực, từng bước xây dựng nền tảng cho nông nghiệp hàng hóa quy mô lớn.
Các cây trồng có lợi thế tiếp tục được mở rộng. Theo số liệu của tỉnh, diện tích cà phê hiện đạt hơn 8.700 ha, mắc ca trên 12.000 ha; cây ăn quả khoảng 4.160 ha. Riêng năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu trồng mới 12.000 ha cà phê và mắc ca. Người dân đã chủ động gieo ươm khoảng 22,7 triệu cây giống, tương ứng gần 6.500 ha, giúp tiết kiệm hơn 30 tỷ đồng ngân sách.
Điều đáng chú ý là việc mở rộng diện tích đang được đặt trong yêu cầu cao hơn, sản xuất phải gắn với thị trường, tiêu chuẩn và chuỗi giá trị.
Năm 2025, tổng diện tích gieo trồng cây lương thực có hạt của tỉnh đạt trên 77.800 ha, sản lượng hơn 289.000 tấn. Cùng với đó, gần 950 ha đất lúa đã được chuyển sang những cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.
Những con số này cho thấy quá trình cơ cấu lại nông nghiệp không chỉ nhằm tăng sản lượng, mà hướng tới sử dụng hiệu quả hơn đất đai, lao động và lợi thế sinh thái của từng vùng.
Cà phê Mường Ảng: Từ vùng nguyên liệu đến chuỗi giá trị
Cà phê đang là một trong những ví dụ rõ nhất cho hướng chuyển đổi này. Tại Mường Ảng, cây cà phê đã hình thành vùng sản xuất tương đối tập trung, tạo nguồn thu quan trọng cho người dân. Theo địa phương, năm 2025, xã Mường Ảng có hơn 1.800 ha cà phê, sản lượng khoảng 17.000 tấn quả tươi, doanh thu từ cà phê khoảng 450 tỷ đồng. Sản phẩm đã được cấp chỉ dẫn địa lý "Cà phê Mường Ảng".
Tuy nhiên, lợi thế về vùng nguyên liệu chỉ là điều kiện ban đầu. Giá trị cuối cùng của nông sản phụ thuộc ngày càng lớn vào chất lượng, khả năng chế biến, thương hiệu và thị trường.
Đó là lý do Điện Biên đang thúc đẩy thu hút doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến ngay tại vùng nguyên liệu. Dự án Nhà máy cà phê Detech tại bản Na Luông, xã Mường Ảng với diện tích quy hoạch 13 ha được kỳ vọng tạo thêm năng lực chế biến sâu, rút ngắn khâu vận chuyển và hình thành liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ.
Với người nông dân, một nhà máy chế biến đặt gần vùng nguyên liệu không chỉ giúp giảm chi phí logistics mà còn mở ra khả năng nâng chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và tạo thêm việc làm tại chỗ.
Công nghệ trở thành "đòn bẩy" mới
Nếu vùng nguyên liệu là nền tảng thì khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang được Điện Biên xác định là công cụ để nâng chất lượng nền tảng đó.
Tỉnh đang triển khai số hóa vùng nguyên liệu, sử dụng bản đồ số và công cụ Open Foris Ground để xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng, phục vụ truy xuất nguồn gốc và đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế, trong đó có Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).
Đây là vấn đề ngày càng quan trọng đối với các mặt hàng có định hướng xuất khẩu. Việc mở rộng diện tích cà phê phải song hành với khả năng chứng minh nguồn gốc, tính hợp pháp của vùng trồng và mối liên hệ với bảo vệ rừng. Tỉnh cũng đã cảnh báo và tăng cường kiểm tra tình trạng trồng cà phê trên đất lâm nghiệp, cho thấy yêu cầu phát triển bền vững đang được đặt song song với mục tiêu tăng trưởng.
Trong sản xuất, các mô hình tưới tiết kiệm tích hợp cảm biến IoT, ứng dụng AI, thiết bị bay không người lái và phần mềm hỗ trợ thông tin thời tiết, thị trường, dịch bệnh đang từng bước được nghiên cứu, ứng dụng. Đáng chú ý, mô hình canh tác lúa thông minh giảm phát thải khí nhà kính đã được triển khai trên 76,58 ha tại khu vực Mường Thanh.
Không chạy theo diện tích
Thách thức lớn nhất của Điện Biên hiện nay là làm thế nào để tốc độ mở rộng vùng nguyên liệu không vượt quá năng lực quản lý, chế biến và tiêu thụ.
Địa hình miền núi chia cắt, sản xuất còn nhỏ lẻ, vốn đầu tư của hộ dân và hợp tác xã hạn chế, trong khi yêu cầu về tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ngày càng cao. Vì vậy, nếu chỉ tăng diện tích mà thiếu doanh nghiệp dẫn dắt, công nghệ và thị trường ổn định, giá trị gia tăng của nông sản khó được cải thiện tương xứng.
Điện Biên hiện đã có hơn 120 sản phẩm OCOP từ 3 đến 4 sao, tạo thêm nền tảng để phát triển sản phẩm đặc trưng và mở rộng thị trường.
Bài toán phía trước vì thế không đơn thuần là "trồng thêm bao nhiêu hecta", mà là mỗi hecta tạo ra bao nhiêu giá trị, người nông dân giữ lại được bao nhiêu trong chuỗi giá trị và sản phẩm có thể đi xa đến đâu.
Từ vùng nguyên liệu tập trung, chế biến sâu, tiêu chuẩn xanh đến số hóa sản xuất, Điện Biên đang từng bước chuyển nông nghiệp từ tăng trưởng dựa vào diện tích sang tăng trưởng dựa vào năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng. Đây sẽ là nền tảng để nông sản địa phương không chỉ trở thành sản phẩm hàng hóa mà còn tạo sinh kế bền vững, nâng thu nhập cho người dân và mở rộng vị thế trên thị trường trong nước, quốc tế.
