Một trái sầu riêng xuất khẩu sang châu Âu không chỉ cần đạt tiêu chuẩn về chất lượng hay dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Đằng sau đó còn là cả một "hồ sơ điện tử": vùng trồng ở đâu, quy trình chăm sóc ra sao, thời điểm thu hoạch, đơn vị vận chuyển nào tham gia và ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra sự cố.
Điều từng được xem là yêu cầu riêng của thị trường xuất khẩu đang dần trở thành chuẩn mực chung của thị trường trong nước.
Sau nhiều vụ việc liên quan đến thực phẩm bẩn, hàng giả, xăng dầu kém chất lượng hay mỹ phẩm không rõ xuất xứ, người tiêu dùng hiện không chỉ quan tâm đến giá bán hay thương hiệu. Câu hỏi được đặt ra ngày càng nhiều là: "Sản phẩm này đến từ đâu, được sản xuất như thế nào và ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra vấn đề?".
Truy xuất nguồn gốc giờ đây đã chuyển mình thành một hệ thống quản lý dữ liệu xuyên suốt vòng đời sản phẩm: Từ nguyên liệu đầu vào, quy trình chế biến, chứng nhận môi trường, hành trình vận chuyển cho đến khi chạm tay người tiêu dùng.
Sự chuyển dịch này không phải là trào lưu tự phát, mà đang được thúc đẩy bởi những bệ đỡ thể chế mang tính bước ngoặt.
Đầu tiên là Luật sửa đổi, bổ sung Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa số 78/2025/QH15, lần đầu tiên luật hóa "truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng" thành một nội dung bắt buộc, đặc biệt với nhóm hàng hóa có độ rủi ro cao.
Nhưng để những quy định pháp lý ấy thực sự "sống" và vận hành đồng bộ trong nền kinh tế, phải kể đến tác động sâu sắc của Nghị quyết số 79-NQ/TW ban hành ngày 06/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước.
Truy xuất nguồn gốc là công cụ bảo vệ chính doanh nghiệp.
Nhiều người lầm tưởng Nghị quyết 79 chỉ gói gọn trong khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Nhưng ở góc độ quản trị vĩ mô, đây chính là "kim chỉ nam" định vị lại tư duy điều hành thị trường. Nghị quyết 79 yêu cầu chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy "quản lý hành chính" sang "kiến tạo phát triển", áp dụng nguyên tắc quản trị hiện đại và chuyển hẳn từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm".
Áp dụng tinh thần này vào quản lý thị trường, việc Nhà nước cắt giảm tối đa các thủ tục cấp phép rườm rà (tiền kiểm) đồng nghĩa với việc nới lỏng rào cản gia nhập thị trường cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, tự do đi liền với tự chịu trách nhiệm. Khi cơ quan quản lý không còn đứng ra "gác cổng" bằng các loại giấy phép con trước khi hàng hóa ra thị trường, thì chính hệ thống Truy xuất nguồn gốc sẽ là công cụ "hậu kiểm" sắc bén nhất. Doanh nghiệp phải tự chứng minh "lịch sử" sạch của sản phẩm bằng dữ liệu số. Nếu xảy ra sự cố, dữ liệu ấy chính là bằng chứng để truy cứu trách nhiệm đến cùng.
Một điểm mới đột phá mà Nghị quyết 79 đem lại chính là vai trò "bà đỡ", dẫn dắt của kinh tế nhà nước để tạo lập một hệ sinh thái đồng hành cùng khối tư nhân.
Trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu lớn như EU, Mỹ, Nhật Bản liên tiếp áp dụng quy định khắt khe về "hộ chiếu số sản phẩm" (DPP) và thiết kế sinh thái, việc các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) tự bơi để xây dựng hệ thống dữ liệu chuẩn quốc tế là điều quá sức vì rào cản chi phí và công nghệ.
Lúc này, vai trò dẫn dắt của Nhà nước được thể hiện rõ nét. Như Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định từng nhấn mạnh, Đề án 100 về Truy xuất nguồn gốc đang bước vào giai đoạn đột phá, chuyển từ "thí điểm" sang "chuẩn hóa", dịch chuyển từ "kết nối kỹ thuật" sang "liên thông dữ liệu quốc gia".
Khi các tập đoàn lớn của Nhà nước trong các ngành then chốt như xăng dầu, điện lực, nông nghiệp công nghệ cao tiên phong ứng dụng các nền tảng số, họ sẽ định hình nên một "hạ tầng dữ liệu số quốc gia thống nhất". Khối doanh nghiệp tư nhân, dù quy mô nhỏ, khi tham gia vào chuỗi cung ứng này chỉ việc kết nối vào hạ tầng sẵn có. Đây chính là biểu hiện sinh động nhất của một thị trường minh bạch, nơi "hạ tầng niềm tin" được xây dựng dựa trên sự đồng hành Công - Tư.
Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia nhận định, hệ thống TXNG quốc gia đang từng bước hình thành cơ sở dữ liệu liên thông đa ngành. Sự chuyển mình này không chỉ giúp quản lý nhà nước hiệu quả hơn mà còn mở đường cho thương mại minh bạch, bảo vệ các doanh nghiệp làm ăn chân chính.
Nhìn thẳng vào thực tế, hành trình chuyển đổi này không trải đầy hoa hồng. Với chuỗi cung ứng phức tạp như nông sản hay xăng dầu, việc chuẩn hóa dữ liệu từ người nông dân, thương lái cho đến nhà máy là một áp lực chi phí rất lớn đối với doanh nghiệp SMEs trong ngắn hạn.
Tuy nhiên, nhìn ở lăng kính dài hạn, minh bạch không còn là một khoản chi phí, mà là một khoản đầu tư sinh lời. Hãy tưởng tượng một kịch bản rủi ro: Một lô hàng thực phẩm bị phát hiện nhiễm khuẩn tại siêu thị. Nếu không có hệ thống Truy xuất nguồn gốc, cơ quan chức năng sẽ phải phong tỏa toàn bộ danh mục sản phẩm của doanh nghiệp, gây thiệt hại hàng tỷ đồng và kéo sập uy tín thương hiệu trong tích tắc. Ngược lại, với hệ thống dữ liệu chuẩn hóa, doanh nghiệp chỉ mất vài phút để khoanh vùng chính xác mã lô hàng lỗi, xác định nguyên nhân do khâu vận chuyển hay nguyên liệu đầu vào, từ đó giảm thiểu tối đa thiệt hại.
Thế giới đang tiến rất nhanh tới kỷ nguyên của "Hộ chiếu số cho hàng hóa". Ở đó, mọi thông tin về dấu chân carbon, nguồn gốc xuất xứ, khả năng tái chế của sản phẩm đều hiển thị minh bạch. Nếu doanh nghiệp Việt Nam không chịu thay đổi tư duy, tiếp tục coi Truy xuất nguồn gốc là việc dán chiếc mã QR "vô thưởng vô phạt", chúng ta sẽ tự gạt mình ra khỏi cuộc chơi toàn cầu.
Nghị quyết 79 đã mở đường về mặt thể chế, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa đã định hình khung pháp lý. Việc còn lại nằm ở hành động của doanh nghiệp. Đã đến lúc phải hiểu rằng: Trên thị trường hiện đại, thứ vũ khí cạnh tranh sắc bén nhất không phải là dìm giá bán, mà là nâng tầm sự minh bạch. Bởi suy cho cùng, trong nền kinh tế số, ai nắm giữ được dữ liệu sạch, người đó nắm giữ được niềm tin của thị trường.