Từ làm chủ công nghệ đến tạo giá trị cho nền kinh tế

Tại phiên chất vấn, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đã trả lời nhiều vấn đề liên quan đến phát triển doanh nghiệp công nghệ, quản lý AI, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, phát triển kinh tế số và bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ số của người dân cùng các giải pháp đưa khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đi vào thực tiễn, tạo động lực tăng năng suất và tăng trưởng kinh tế.

Tạo thị trường, mở cơ hội cho doanh nghiệp công nghệ

Đề cập đến khó khăn của doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa, đại biểu Nguyễn Cao Sơn cho rằng, khách hàng đầu tiên có ý nghĩa quyết định đối với khả năng tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Nếu có hợp đồng với cơ quan nhà nước, doanh nghiệp sẽ tạo dựng được uy tín, mở rộng thị trường và có thêm nguồn lực cải tiến sản phẩm. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ chính sách ưu tiên đối với nhóm doanh nghiệp này.

Trả lời câu hỏi của đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, nhiều quốc gia đã áp dụng chính sách hỗ trợ thị trường đầu ra để thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. 

Bộ trưởng dẫn ví dụ về chương trình phát triển xe buýt điện, chính quyền hỗ trợ đất đai, vốn xây dựng nhà máy, còn các đơn vị vận hành cam kết mua những lô xe đầu tiên. Từ kinh nghiệm này, cần tạo cơ hội để doanh nghiệp công nghệ nhỏ và vừa tham gia các dự án trọng điểm quốc gia. Bên cạnh việc tuân thủ quy định về đấu thầu, mua sắm công, có thể nghiên cứu cơ chế thí điểm, thử nghiệm phù hợp.

Bộ trưởng cho biết, dự thảo Luật Công nghệ cao sửa đổi dành một chương riêng về doanh nghiệp công nghệ chiến lược với các chính sách đang được nghiên cứu, như: Hỗ trợ chi phí thử nghiệm, miễn thuế nhập khẩu thiết bị và cơ chế Nhà nước mua những lô sản phẩm đầu tiên, còn gọi là "mua lô số 0". Theo Bộ trưởng, phát triển công nghệ chiến lược cần kết hợp đầu tư dài hạn để từng bước tự chủ công nghệ với thúc đẩy những sản phẩm có khả năng ứng dụng sớm vào sản xuất và đời sống.

Cùng với việc tạo thị trường cho doanh nghiệp công nghệ, Bộ KH&CN xác định phát triển kinh tế số là một trong những ưu tiên chiến lược. 

Trả lời đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn về mục tiêu nâng tỷ trọng kinh tế số lên 23,5% GDP vào năm 2027, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nêu 3 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, phát triển các nền tảng thương mại số của Việt Nam, tăng khả năng thu hút người dùng và mở rộng thị trường. 

Thứ hai, hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số và AI để nâng cao năng suất, chất lượng, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ còn thiếu nhân lực và nguồn lực tài chính. Bộ đã thí điểm chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế số tại Thái Nguyên, Bắc Ninh, Đà Nẵng và Đồng Nai, tập trung vào hộ kinh doanh, doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa. 

Thứ ba, đào tạo, nâng cao năng lực số cho doanh nghiệp, giúp các đơn vị tiếp cận kiến thức và kỹ năng chuyển đổi số phù hợp với nhu cầu thực tế.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, doanh nghiệp phải là trung tâm của quá trình đổi mới công nghệ và phát triển kinh tế số; chính sách hỗ trợ cần xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, lấy ứng dụng công nghệ để nâng cao năng suất, chất lượng làm trọng tâm.

Quản lý AI gắn với an toàn, trách nhiệm và phù hợp độ tuổi

Những rủi ro từ việc sử dụng AI để giả mạo hình ảnh, chữ ký, giọng nói để lừa đảo, tống tiền và tình trạng học sinh lạm dụng AI trong học tập được các đại biểu Phạm Văn Hòa và Sí Thị Mai Anh nêu tại phiên chất vấn.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết các hành vi giả mạo hình ảnh, giọng nói bằng AI đã được pháp luật điều chỉnh. Theo đó, việc quản lý liên quan đến 3 nhóm chủ thể: Nhà cung cấp AI, đơn vị đưa nền tảng AI vào Việt Nam và người sử dụng. Nội dung do AI tạo ra phải được gắn nhãn để người dùng nhận biết; việc không thực hiện nghĩa vụ gắn nhãn theo quy định là hành vi vi phạm pháp luật.

Đối với lĩnh vực giáo dục, việc lạm dụng AI có thể làm giảm cơ hội tự suy nghĩ, rèn luyện tư duy phản biện và khả năng sáng tạo của học sinh. Bộ KH&CN đã phân loại AI theo các mức độ rủi ro cao, trung bình và thấp. Đồng thời xây dựng cơ chế bảo đảm an toàn trong quá trình sử dụng.

Theo Bộ trưởng, việc sử dụng AI trong học tập phải phù hợp với độ tuổi. Học sinh lớn hơn có thể khai thác AI để đặt câu hỏi, tìm hiểu kiến thức nhưng với trẻ nhỏ, cần cân nhắc giới hạn sử dụng, tránh để công nghệ thay thế quá trình tự học và tư duy.

Bên cạnh giải pháp quản lý, Bộ trưởng cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong việc bảo vệ trẻ em trước nguy cơ bị lừa đảo bằng AI. Sự quan tâm, trò chuyện và gắn kết giữa cha mẹ với con cái là yếu tố quan trọng giúp trẻ nhận diện nguy cơ, tự bảo vệ trước những hành vi giả mạo bằng công nghệ.

Hoàn thiện cơ chế thử nghiệm công nghệ mới

Về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị Bộ trưởng làm rõ giải pháp xây dựng cơ chế thống nhất, tránh tình trạng mỗi luật quy định một cách khác nhau nhưng vẫn bảo đảm phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.

Liên quan đến vấn đề này, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, sandbox là cơ chế đột phá được quy định trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm tạo điều kiện thử nghiệm các công nghệ, mô hình mới trong bối cảnh hành lang pháp lý chưa đầy đủ. Cơ chế này tập trung vào 3 nội dung: Xác định phạm vi, địa điểm, thời gian và đơn vị thử nghiệm; Quy định việc miễn trừ trách nhiệm trong quá trình thử nghiệm; Bảo đảm quyền lợi của cá nhân, tổ chức tham gia.

Thách thức đặt ra là một công nghệ mới có thể liên quan đến thẩm quyền quản lý của nhiều cơ quan. Chẳng hạn, thử nghiệm thiết bị bay không người lái (UAV) liên quan đến vùng bay do Bộ Quốc phòng quản lý, trong khi an ninh bay thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công an. Với xe tự lái, cũng cần xác định rõ trách nhiệm của nhà sản xuất, đơn vị phát triển công nghệ và các chủ thể liên quan nếu xảy ra tai nạn.

Bộ KH&CN đã xây dựng khung pháp lý chung về thử nghiệm có kiểm soát trong luật và các nghị định. 

Đối với những trường hợp chưa có quy định rõ ràng, Bộ sẽ phối hợp với địa phương có nhu cầu để xây dựng cơ chế thử nghiệm phù hợp, vừa tạo điều kiện phát triển công nghệ mới, vừa bảo đảm an toàn cho các bên tham gia.

Mở rộng hạ tầng, thúc đẩy người dân sử dụng dịch vụ số

Cùng với các vấn đề về phát triển công nghệ và thị trường, vấn đề bảo đảm hạ tầng kết nối và khả năng tiếp cận dịch vụ số của người dân tiếp tục là vấn đề được các đại biểu quan tâm. Theo đại biểu Trần Nhật Minh, đến hết quý III/2026, cả nước còn 215 thôn, bản chưa được phủ sóng viễn thông.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết Quỹ Dịch vụ viễn thông công ích do Bộ KH&CN quản lý được hình thành từ đóng góp của các doanh nghiệp viễn thông nhằm hỗ trợ người dân vùng sâu, vùng xa tiếp cận dịch vụ. 

Quỹ Dịch vụ viễn thông công ích tập trung vào 3 nhiệm vụ: (1) Hỗ trợ lắp đặt thiết bị phát sóng tại các thôn, bản chưa có sóng; (2) Hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ viễn thông công ích, về cơ bản được miễn phí; (3) hỗ trợ thiết bị để người dân có thể kết nối và sử dụng dịch vụ.

Nhờ các chính sách này, gần 100% thôn, bản thuộc diện cần xóa vùng lõm sóng đã cơ bản được giải quyết. Tuy nhiên, chi phí kéo điện, xây dựng hạ tầng và đưa sóng viễn thông đến những địa bàn đặc biệt khó khăn vẫn rất lớn.

Đối với dịch vụ Internet vệ tinh Starlink, sau 6 tháng thử nghiệm, Bộ sẽ đánh giá hiệu quả để tham mưu Chính phủ phương án tiếp theo. Trường hợp dịch vụ phát huy hiệu quả, Bộ có thể báo cáo, đề xuất tiếp tục bố trí kinh phí để người dân tại những khu vực thực sự khó khăn được tiếp cận.

Trả lời đại biểu Phan Thị Mỹ Dung về tình trạng người dân đã được cấp chữ ký số nhưng chưa biết cách sử dụng, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, cả nước đã cấp hơn 30 triệu chữ ký số, song việc sử dụng trong thực tế chưa phổ biến, số lượng giao dịch chưa được thống kê đầy đủ. Theo Bộ trưởng, vấn đề không chỉ là cấp chữ ký số, mà còn vấn đề ở mức độ chấp nhận của các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp. 

Thời gian tới, Bộ sẽ thúc đẩy sử dụng chữ ký số trong hoạt động nghiên cứu khoa học, mở rộng việc chấp nhận chữ ký số của người dân tại các Bộ, ngành và doanh nghiệp. Đồng thời, tăng cường hướng dẫn, tuyên truyền để người dân biết cách sử dụng trong các giao dịch thường ngày.

Đối với những khó khăn trong chuyển đổi số ở cơ sở, Bộ trưởng chỉ ra 5 nhóm vấn đề, gồm: Thiết bị, máy tính chưa đồng bộ; hạ tầng viễn thông còn vùng lõm sóng; nền tảng, phần mềm chồng chéo; dữ liệu chưa được kết nối, chia sẻ hiệu quả; kỹ năng số của một bộ phận người dân và cán bộ cấp xã còn hạn chế.

Bộ trưởng cho rằng, những vướng mắc này cần được giải quyết từng bước, không thể trở thành lý do làm chậm quá trình chuyển đổi số. Mục tiêu cao nhất của chuyển đổi số là phục vụ người dân, trong đó sự hài lòng của người dân phải là thước đo quan trọng.

Đo lường đóng góp của khoa học, công nghệ đối với tăng trưởng

Một vấn đề có ý nghĩa xuyên suốt trong các nội dung chất vấn là làm thế nào chuyển hóa thành quả khoa học, công nghệ và chuyển đổi số thành năng suất lao động, thu nhập của người dân và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp?

Trả lời đại biểu Bùi Văn Dũng, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, Bộ KH&CN đã tham mưu Chính phủ ban hành quyết định về đo lường đóng góp của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với nền kinh tế.

Bộ đã xây dựng hệ thống khoảng 46 tiêu chí đánh giá theo 4 nhóm: Đầu vào, kết quả, hiệu quả và sức lan tỏa. Đến nay, các Bộ, ngành, địa phương đã cung cấp dữ liệu cho 28 tiêu chí; các tiêu chí còn lại đang tiếp tục được hoàn thiện.

Dự kiến đầu năm 2027, Bộ KH&CN sẽ triển khai đánh giá thử nghiệm, kết hợp tham vấn chuyên gia quốc tế để xác định mức độ đóng góp thực chất của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với tăng trưởng kinh tế.

Một chỉ số khác được sử dụng để đánh giá là đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế. Theo Bộ trưởng, tỷ lệ đóng góp của TFP gần đây đạt khoảng 46%. Mục tiêu nâng tỷ lệ này lên trên 50% vào năm 2030 có cơ sở thực hiện.

Việc xây dựng hệ thống tiêu chí và tổ chức đo lường được kỳ vọng giúp đánh giá rõ hơn hiệu quả đầu tư, tác động của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đối với nền kinh tế, qua đó cung cấp cơ sở để điều chỉnh chính sách và phân bổ nguồn lực phù hợp.

Những vấn đề được đặt ra tại phiên chất vấn cho thấy, yêu cầu chuyển mạnh từ làm chủ công nghệ sang khai thác hiệu quả công nghệ, tạo ra sản phẩm, thị trường và giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, phát triển doanh nghiệp công nghệ, mở rộng hạ tầng số, quản trị rủi ro và thúc đẩy ứng dụng công nghệ. Quan trọng hơn, hiệu quả của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải được đo lường bằng những đóng góp thực chất vào năng suất, năng lực cạnh tranh và tăng trưởng kinh tế, qua đó khẳng định vai trò động lực của các lĩnh vực này trong phát triển đất nước.