Việt Nam sở hữu lợi thế to lớn để phát triển kinh tế sinh học

Chiều ngày 15/10/2026, Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam (VASTI) phối hợp với Cục Thông tin và Thống kê KH&CN Quốc gia tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề "Kinh tế sinh học và thương mại hóa công nghệ sinh học: Động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên số".

Sự kiện tập trung thảo luận sâu về cơ hội phát triển kinh tế sinh học tại Việt Nam; khung chính sách, cơ chế định giá và tài chính hỗ trợ thương mại hóa công nghệ; khả năng chuyển giao các công nghệ sinh học vào thực tiễn, cũng như nhận diện những khó khăn, rủi ro từ góc nhìn của nhà đầu tư và doanh nghiệp.

Từ quy mô toàn cầu đến cơ hội bứt phá của Việt Nam

Phát biểu khai mạc sự kiện, TS. Trần Văn Tùng, Chủ tịch Hội Thông tin KH&CN Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN nhấn mạnh, kinh tế sinh học, mô hình phát triển dựa trên việc sáng tạo, phát triển và sử dụng các nguồn tài nguyên sinh học tái tạo, đang nổi lên như một trụ cột mới cho nền kinh tế toàn cầu. 

Không chỉ đơn thuần là giải pháp thay thế, kinh tế sinh học mở ra một phương thức sản xuất mới, thân thiện với môi trường, tối ưu hóa dòng tuần hoàn vật chất và đảm bảo sức khỏe cho xã hội.

Theo Chủ tịch Hội Thông tin KH&CN Việt Nam Trần Văn Tùng, nếu như trước đây, quá trình nghiên cứu và phát triển (R&D) trong ngành sinh học từng kéo dài hàng thập kỷ với chi phí đắt đỏ và tỷ lệ rủi ro cao, thì nay, sự kết hợp giữa công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và điện toán đám mây đang tạo ra bước ngoặt mang tên "sinh học kỹ thuật số". Sự giao thoa này giúp tăng tốc quá trình sáng tạo, hạ thấp rào cản và đưa các phát minh, sáng chế sinh học nhanh chóng vào đời sống.

Việt Nam sở hữu lợi thế vô cùng to lớn để phát triển kinh tế sinh học. Chúng ta là một trong những quốc gia có độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới, sở hữu nền nông nghiệp phát triển và nguồn phụ phẩm sinh học dồi dào chưa được khai thác hết giá trị, Tiến sĩ Trần Văn Tùng nhấn mạnh.

Thực tiễn này cũng đã được định hình rõ trong Nghị quyết số 36-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học phục vụ phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới, trong đó khẳng định công nghệ sinh học vừa là ngành kinh tế - kỹ thuật quan trọng, vừa là giải pháp then chốt để xây dựng nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.

Theo báo cáo từ các tổ chức quốc tế như OECD và Diễn đàn Kinh tế Sinh học Thế giới, quy mô nền kinh tế sinh học toàn cầu hiện đạt khoảng 5.000 tỷ USD và dự báo sẽ tăng trưởng vượt bậc hướng tới mốc 30.000 tỷ USD vào giữa thế kỷ 21, chiếm gần 1/3 giá trị kinh tế toàn cầu. 

Tại nhiều quốc gia tiên tiến ở Châu Âu và Bắc Mỹ, kinh tế sinh học đã đóng góp từ 10% đến hơn 20% vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Riêng tại Việt Nam, khu vực nông - lâm - thủy sản hiện đóng góp từ 11% - 12% trong tổng GDP, tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển của kinh tế sinh học nông nghiệp và dược liệu. Bắt nhịp xu hướng này, các định hướng chiến lược quốc gia đã đặt mục tiêu đến năm 2045, ngành công nghiệp sinh học sẽ đóng góp từ 10% đến 15% vào tổng GDP cả nước.

4 "nút thắt" lớn trong nỗ lực đẩy mạnh kinh tế sinh học

Mặc dù sở hữu nguồn tài nguyên phong phú cùng dư địa phát triển lớn, việc biến các kết quả nghiên cứu khoa học thành sản phẩm thương mại tại Việt Nam vẫn đối mặt với không ít rào cản, như: (1) Thiếu hụt bộ chuẩn đo lường: Hiện chưa có định nghĩa rõ ràng cùng khung tiêu chí cụ thể để đánh giá chính xác tỷ lệ đóng góp của kinh tế sinh học vào GDP cả nước; (2) Rủi ro pháp lý: Tâm lý e ngại rủi ro pháp lý của các viện nghiên cứu công lập khi đưa tài sản trí tuệ ra thị trường đang tạo ra lực cản lớn, khiến nhiều kết quả nghiên cứu tiềm năng "bó hẹp" trong phòng thí nghiệm; (3) Đứt gãy cung - cầu: Tình trạng đứt gãy trong chuỗi kết nối cung - cầu công nghệ nội địa khiến nhiều thành tựu nghiên cứu chưa thể tiếp cận trực tiếp với nhu cầu thực tế của thị trường; (4) Thiếu vốn đầu tư mạo hiểm: Sự thiếu hụt trầm trọng các nguồn vốn mạo hiểm dành riêng cho giai đoạn ươm tạo công nghệ cản trở các ý tưởng sáng tạo bứt phá thành sản phẩm thương mại.

Từ các thách thức thực tế trên, PGS.TS. Huỳnh Thành Đạt, nguyên Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN đã chỉ rõ các định hướng trọng tâm để tháo gỡ điểm nghẽn:

Thứ nhất là tăng cường nhận thức và đo lường: Nâng cao nhận thức toàn xã hội về kinh tế sinh học; xây dựng phương pháp đo lường chính xác đóng góp của ngành đối với nền kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Thứ hai là gắn kết chặt chẽ ba nhà (Viện/Trường - Nhà nước - Doanh nghiệp): Đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm đòi hỏi thời gian, sự hoàn thiện công nghệ, thử nghiệm và nguồn lực đầu tư lớn.

Thứ ba là xây dựng hệ sinh thái kết nối cung - cầu: Thương mại hóa công nghệ sinh học đòi hỏi sự phối hợp thực chất. Doanh nghiệp cần chủ động đặt hàng, đồng hành cùng nhà khoa học; ngược lại, nhà khoa học cần bám sát nhu cầu thực tiễn của thị trường.

Sự liên kết này phải tạo ra kết quả thực chất, không dừng ở trao đổi thông tin hay ký kết hợp tác hình thức, PGS.TS Huỳnh Thành Đạt lưu ý.

Giải pháp chuyên sâu và các tham luận tại hội thảo

Trong khuôn khổ hội thảo, các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp đã đóng góp nhiều tham luận và giải pháp thiết thực:

Đo lường kinh tế sinh học: ThS. Bùi Duy Nghĩa (Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học) đã phân tích sự khác biệt trong cách đo lường quốc tế, đồng thời đề xuất khung chỉ tiêu và lộ trình triển khai phù hợp nhằm phản ánh đúng trình độ công nghệ và định hướng dòng vốn cho Việt Nam.

Công nghệ sẵn sàng chuyển giao: PGS.TS. Phí Quyết Tiến - Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam) giới thiệu các kết quả nghiên cứu nổi bật sẵn sàng thương mại hóa như quy trình công nghệ gen, giống cây trồng/vật nuôi kháng bệnh, chế phẩm vi sinh xử lý môi trường và công nghệ chiết xuất hoạt chất dược liệu cao cấp.

Góc nhìn từ nhà đầu tư và doanh nghiệp: TS. Nguyễn Lê Thu Hà (Tổng Giám đốc Công ty TNHH Khoa học và Công nghệ Quốc tế Innogenex) và PGS.TS. Nguyễn Minh Tân (Đại học Bách khoa Hà Nội) đã bóc tách chi tiết về bài toán cân bằng chi phí R&D, quản trị rủi ro thương mại hóa và bài học kinh nghiệm từ các mô hình khởi nguồn công nghệ (Spin-off) thành công.

Củng cố hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: ThS. Lê Thị Khánh Vân, Phó Chủ tịch Hội Thông tin KH&CN Việt Nam đề xuất phát huy vai trò của các sàn giao dịch công nghệ, chợ công nghệ (Techmart) và hạ tầng truyền thông KH&CN nhằm công khai, minh bạch dữ liệu nguồn cung, giúp doanh nghiệp dễ dàng tìm kiếm và đặt hàng.

Điểm nhấn của hội thảo là phiên thảo luận mở với chủ đề "Tháo gỡ điểm nghẽn thương mại hóa công nghệ sinh học - Từ phòng lab đến thị trường thương mại". Các đại biểu đã đối thoại thẳng thắn, mổ xẻ các rào cản pháp lý và thống nhất nhiều kiến nghị quan trọng trình Chính phủ cùng các bộ, ngành, qua đó kiến tạo hành lang pháp lý thông thoáng, thúc đẩy kinh tế sinh học Việt Nam phát triển xanh, bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số./.